Σχολικά αν-ορθόδοξα

Ένας θαυμάσιος διάλογος έχει αρχίσει στη Γαλλία, σχετικά με τη
διδασκαλία της θρησκείας. Στον διάσημο διανοούμενο Ρεζίς Ντεμπρέ ανατέθηκε μια
εισήγηση και εκείνος, εν όψει της θρησκευτικής απαιδευσιάς που αποτελεί κατ’
ουσίαν κενό πολιτισμικής μνήμης, αφού όσα συνεισέφερε η θρησκεία στον
ευρωπαϊκό πολιτισμό έχουν εξοριστεί από τις γαλλικές αίθουσες διδασκαλίας,
προτείνει νέα προσέγγιση του θρησκευτικού φαινομένου, όχι διά της
επανεισαγωγής τού μαθήματος των Θρησκευτικών, αλλά διαθεματικά, μέσα από άλλα
μαθήματα (P. Ντεμπρέ, «H διδασκαλία της θρησκείας στο ουδετερόθρησκο σχολείο»,
Εκδόσεις Εστία). Βασικές του θέσεις: δεν πρέπει να συγχέονται κατήχηση και
γνώση, η αναζήτηση (μεταφυσικού) νοήματος είναι μια κοινωνική πραγματικότητα
που το σχολείο πρέπει να λαμβάνει υπόψη αλλά οι θρησκείες δεν έχουν το
μονοπώλιο νοήματος, ο εξοστρακισμός του θρησκευτικού φαινομένου από την
εκπαίδευση ευνοεί την παθολογία του φαινομένου, η προσέγγιση της θρησκείας ως
πολιτισμικού γεγονότος στο πλαίσιο της δημόσιας εκπαίδευσης δεν αντιμάχεται τη
λατρεία που αποτελεί ιδιωτική εθελοντική δέσμευση και, τέλος, η διδακτική
δεοντολογία προϋποθέτει την αναστολή προσωπικών πεποιθήσεων.

Το ευρωπαϊκό εκκρεμές κινείται μεταξύ δύο άκρων, της γαλλικής λαϊκότητας και
της ελληνικής σύζευξης Έθνους – Ορθοδοξίας. Αφού εκεί αναθεωρείται το διαζύγιο
της εκπαίδευσης από το θρησκευτικό φαινόμενο, μήπως είναι η ώρα και εδώ να
επανεξετάσουμε τον γάμο της παιδείας με τη μία και μόνη θρησκεία; Αν δηλαδή
εκεί, χωρίς να εγκαταλείπουν την ουδετεροθρησκεία, αναγνωρίζουν πως η θρησκεία
δεν μπορεί να είναι παντελώς απούσα από το σχολείο, μήπως κι εδώ μπορούμε να
αναγνωρίσουμε πως οι υπόλοιπες, πλην της Ορθοδοξίας, θρησκείες ή η άρνηση
θρησκευτικής πίστης δε μπορούν να είναι απούσες από το σχολείο; Όσο δε το
μωσαϊκό των μαθητών μας γίνεται όλο και πιο ποικιλόθρησκο, η ανάγκη να
ανταποκρίνεται στοιχειωδώς η παρεχόμενη γνώση στη βιωμένη πραγματικότητα των
μαθητών και των καιρών γίνεται επιτακτική.

Ακούω ήδη την ερώτηση: προτείνεις δηλαδή να εξοριστεί η Ορθοδοξία από το
σχολείο; Όχι. H Ορθοδοξία είναι συστατικό στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας –
ναρκοθετημένος ο όρος, αλλά βοηθά τη συλλογιστική μας – και δεν μπορεί παρά να
έχει ουσιαστική θέση στην ελληνική εκπαίδευση, ειδάλλως πολλές διδακτικές
προσεγγίσεις θα ήταν λειψές στην ιστορία, την τέχνη ή τη λογοτεχνία.
Παράλληλα, όμως, πρέπει να αναδεικνύεται ο ρόλος όλων των θρησκευτικών
παραδόσεων στον πολιτισμό. Ο ισχύων ομολογιακός χαρακτήρας του μαθήματος των
Θρησκευτικών απέχει πολύ από μια τέτοια λογική. H κατηχητική μονοκαλλιέργεια
της μίας θρησκείας και η απαξιωτική σιωπή για τις υπόλοιπες επιδρούν
διαχωριστικά. Αντίθετα, η εμβάθυνση στον πολιτισμικό ρόλο της θρησκείας, η
μελέτη της Ορθοδοξίας ως στοιχείου της ελληνικής ταυτότητας θα λειτουργούσαν
συνεκτικά, ως κλειδί για όσους, Έλληνες ή αλλοδαπούς, χριστιανούς ή
αλλόδοξους, μαθητές καλούνται να ενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο «της ελληνικής
παιδείας μετέχοντες». Αυτή δηλαδή που πρέπει να εξοβελιστεί είναι η οπαδική
λογική «να μετρηθούμε και οι περισσότεροι, δηλαδή οι ορθόδοξοι, ορίζουμε τους κανόνες».

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα
του Ανθρώπου και τ. πρόεδρος του Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας.