Aπό τον Eφιάλτη στον Περικλή

Στην Αθήνα του 5ου αιώνα οι μεικτοί γάμοι ήταν αποδεκτοί όσο ήταν λίγοι και λαμπεροί, αλλά δεν επιδοκιμάζονταν πια όταν άρχισαν να πληθαίνουν. Ίσως γι’ αυτό ο Περικλής ψήφισε νόμο που περιόριζε την ιδιότητα του πολίτη σε εκείνους που είχαν αθηναϊκή καταγωγή και από τους δύο γονείς

Αν η διαμάχη Κλεισθένη και Ισαγόρα εισήγαγε το λαϊκό στοιχείο ως νέο παράγοντα
στις πολιτικές εξελίξεις, η πραγματική μάχη για την εδραίωση της Δημοκρατίας
είχε άλλα ονόματα. Στην πλευρά των αριστοκρατών σταθερός πρωταγωνιστής σε
μεγάλο μέρος του κρίσιμου 5ου αιώνα ήταν ο Κίμωνας, διάδοχος του Αριστείδη.
Όχι μόνο αριστοκρατικών αντιλήψεων, αλλά και υπέρμαχος μιας πολιτικής φιλίας
με τη Σπάρτη. Απέναντί του βρέθηκαν τρεις ηγέτες, διαδοχικά, αφού χρειάστηκε
πολύς χρόνος για να καμφθεί η δύναμή του. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μία
γραμμή που συνδέει τον Θεμιστοκλή με τον Περικλή, με ενδιάμεσο τον Εφιάλτη
(όχι των Θερμοπυλών, τον… άλλο). Ο οποίος αποτέλεσε το κλειδί του περάσματος
στην εποχή του Περικλή και στην εποχή μιας ανεξάρτητης πολιτικής επέκτασης της
κυριαρχίας της Αθήνας.

Όπως γράφει η «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» του Καίμπριτζ, που θα διανέμεται
από τη Δευτέρα σε τεύχη, δωρεάν, μαζί με «TA NEA», μπορεί κανείς να δει τον
Θεμιστοκλή και τον Κίμωνα ως αντιπάλους. Υπήρχε μεταξύ τους ανταγωνισμός, αλλά
υπήρχε και διαφορετική οπτική στην ερμηνεία της πρόσφατης, τότε, αθηναϊκής
ιστορίας, όπως και διαφορετική άποψη για την εξωτερική πολιτική που έπρεπε να
ακολουθήσει η Αθήνα.

Ο Κίμωνας κατάφερε να πετύχει την εξόντωση του αντιπάλου του εξοστρακίζοντάς
τον με την κατηγορία ότι είχε μηδίσει. Ύστερα από πολύ μεγάλες περιπέτειες
στην προσπάθειά του να αναζητήσει καταφύγιο (Κέρκυρα, Ήπειρος, Νάξος) ο
Θεμιστοκλής μήδισε πράγματι, αλλά εκ των υστέρων. Αναζήτησε (και βρήκε)
καταφύγιο στον Αρταξέρξη.

Αλλά και ο Κίμων θα πληρωθεί με ανάλογο νόμισμα. Ενώ βρισκόταν σε εκστρατεία –
είναι η περίοδος του Τρίτου Μεσσηνιακού Πολέμου – ο Εφιάλτης κατάφερε να
επιβάλει αλλαγές στη δικαιοδοσία του Αρείου Πάγου. Αφαίρεσε εξουσίες από το
σώμα που εθεωρείτο εγγυητής της τάξης των αριστοκρατών και όταν ο Κίμων
προσπάθησε να τις επαναφέρει ο Εφιάλτης έστρεψε τον δήμο εναντίον του με την
κατηγορία του λακωνισμού αλλά και για σκάνδαλα της αδελφής του.

Για τον Εφιάλτη δεν ξέρουμε πολλά, φαίνεται όμως ότι έστρωσε τον δρόμο
στον Περικλή να εδραιώσει τη δημοκρατία από τα μέσα του 5ου αι. Σύμφωνα με τον
Αναξιμένη, ήταν εκείνος που μετακίνησε τους άξονες όπου ήταν γραμμένοι οι
νόμοι του Δράκοντα και του Σόλωνα, από την Ακρόπολη στη νέα Στοά στην Αγορά,
σε μία συμβολική κίνηση που ήθελε να δείξει ότι ο έλεγχος της πόλης περνά στα
χέρια του δήμου.

H δημοκρατία εδραιώθηκε αλλά ο Εφιάλτης δολοφονήθηκε. Ο Αντιφών μιλάει για
ανεξιχνίαστο έγκλημα, ο ψευδο-Ξενοφών (στο «Αθηναίων Πολιτεία») λέει ότι τον
σκότωσε ο Αριστόδικος ο Ταναγρεύς ενώ υπάρχει και η εκδοχή ότι τον σκότωσε
ο… Περικλής (το ισχυρίζεται ο Ιδομενέας με το επιχείρημα του φθόνου). Και
στις «Ευμενίδες», την περίοδο εκείνη, ο Αισχύλος αφήνει να εννοηθεί ότι
φοβάται Εμφύλιο.

«Απαγορεύονται γάμοι με… αλλοδαπές»

Ένα από τα ζητήματα που χρειάζεται διερεύνηση, λένε οι συγγραφείς της
«Ιστορίας της Αρχαίας Ελλάδας», είναι το γιατί ο Περικλής ψήφισε νόμο που
περιόριζε την ιδιότητα του πολίτη σε εκείνους που είχαν αθηναϊκή καταγωγή και
από τους δύο γονείς. Ένα αρχαίο κείμενο προτείνει ότι ήταν ήδη πολλοί οι
πολίτες, αλλά αυτό δεν μοιάζει πειστικό. Σύγχρονοι ιστορικοί προτείνουν ότι το
έκανε για να πλήξει τον Κίμωνα, που ήταν παιδί μεικτού γάμου. Αλλά ξένη μητέρα
είχαν πολλοί, ανάμεσά τους στο παρελθόν ο Κλεισθένης και ο Θεμιστοκλής. Και
δεν φαίνεται ο νόμος να είχε αναδρομικό χαρακτήρα. Υπάρχει και άλλη εκδοχή. Οι
πλούσιοι αριστοκράτες είχαν μεγαλύτερη άνεση να φέρνουν γυναίκες στην Αθήνα
από άλλα μέρη. Αλλά στα μέσα του 5ου αιώνα, οι μετακινήσεις ήταν μεγαλύτερες.
Και Αθηναίοι ταξίδευαν περισσότερο, και ξένοι έρχονταν κατά κύματα, με τις
κόρες τους να είναι διαθέσιμες σε πλούσιους και φτωχούς Αθηναίους γαμπρούς.
Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι μεικτοί γάμοι ήταν αποδεκτοί όσο ήταν λίγοι και
λαμπεροί, αλλά δεν επιδοκιμάζονταν πια όταν άρχισαν να πληθαίνουν.

Διάσημοι επιμελητές και συγγραφείς

Πρώτης γραμμής ελληνιστές είναι τα τέσσερα μέλη της Βρετανικής Ακαδημίας
που έχουν την κύρια επιστημονική ευθύνη για την πολύτομη «Ιστορία της Αρχαίας
Ελλάδας» του Καίμπριτζ. Ας τους γνωρίσουμε:

Ο Sir John Boardman είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο
Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Από τις εκδόσεις της Οξφόρδης κυκλοφορούν η
«Ιστορία του Κλασικού Κόσμου», η «Ιστορία του Ρωμαϊκού Κόσμου» και το «Ελλάδα
και ο Ελληνιστικός Κόσμος». Επί τρία χρόνια ήταν υποδιευθυντής της Βρετανικής
Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα. Διενήργησε ανασκαφές στη Σμύρνη, στην Κρήτη,
στη Χίο και στη Λιβύη.

Ο Nickolas Hammond υπήρξε από τους πλέον γνωστούς Βρετανούς ιστορικούς που
ασχολήθηκαν με την Ελλάδα και δη με την Αρχαία Μακεδονία, τεκμηριώνοντας την
ελληνικότητά της. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του δίδαξε στο Clare
College του Καίμπριτζ και στο Clifton College του Μπρίστολ. Δημοσίευσε
περισσότερους από 20 τόμους αρχαίας ελληνικής φιλολογίας και ιστορίας.
Πολέμησε με τον βρετανικό στρατό στην Ελλάδα κατά τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο και
παρασημοφορήθηκε από το ελληνικό κράτος. Πέθανε το 2001 σε ηλικία 93 ετών.

David Malcolm Lewis καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας της Οξφόρδης, γεννήθηκε το
1928. Σπούδασε στην Οξφόρδη και στο Πρίνστον, ελληνικά, λατινικά, φιλοσοφία
και αρχαία ιστορία. Ειδικεύτηκε στις επιγραφές και έγινε μέλος του Γερμανικού
Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Έχει ασχοληθεί κυρίως με τον πέμπτο και τον τέταρτο
αιώνα π.X. αλλά και με την περσική αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών. Εξελέγη μέλος
της Βρετανικής Ακαδημίας το 1973.

Ο καθηγητής John Κ. Davies ξεκίνησε τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο
Σεντ Άντριους και στην Οξφόρδη, ενώ εδώ και πολλά χρόνια διδάσκει Αρχαία
Ιστορία και Κλασική Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ. Είναι ειδικός
στην ελληνική οικονομική, κοινωνική, θρησκευτική και διοικητική ιστορία από
τους αρχαϊκούς έως τους ελληνιστικούς χρόνους. Είναι μέλος της Βρετανικής
Ακαδημίας από το 1985.

H παρουσίαση

H «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» παρουσιάζεται απόψε στις 19.00 στη Βρετανική
Σχολή Αθηνών, Ιωάν. Πατέρα 53 (συνέχεια της οδού Αλωπεκής). Θα μιλήσουν οι
Παντελής Καψής διευθυντής εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ», Dr. James Whitley διευθυντής
Βρετανικής Σχολής Αθηνών, Βασίλης Παναγιωτόπουλος ιστορικός, υπεύθυνος της
«Ιστορικής Βιβλιοθήκης» των «ΝΕΩΝ» και Παύλος Παπαχριστοφίλου εκδότης
(Ελληνικά Γράμματα).

INFO

H καινούργια μεγάλη προσφορά των «ΝΕΩΝ» και των Εκδόσεων του Πανεπιστημίου του
Καίμπριτζ σε συνεργασία με τα «Ελληνικά Γράμματα» θα διανέμεται από τη Δευτέρα
3 Οκτωβρίου δωρεάν σε τεύχη, κάθε ημέρα, μαζί με το φύλλο της εφημερίδας.