Ήρθε η ώρα των εργένηδων

Ο γάμος πρέπει να εκλείψει, είχε πει ο Ζακ Ντεριντά. Και μαζί του φαίνεται πως
συμφωνούν εκατομμύρια άνθρωποι στον δυτικό κόσμο που επιλέγουν πια συνειδητά
να μείνουν εργένηδες, να είναι πολυγαμικοί, ή να συμβιώνουν ελεύθεροι από τα
δεσμά του γάμου.

Μια δημογραφική επανάσταση συντελείται σε Αμερική και Ευρώπη, με πρωταγωνιστές
ανύπαντρους άνδρες (στην Ελλάδα αυξήθηκαν σημαντικά μεταξύ των απογραφών
1991-2001) και γυναίκες, που διανύουν τα πρώτα ή τα δεύτερα – άντα και έχουν
επιλέξει συνειδητά την εργένικη ζωή. Μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι
εργένηδες έχουν φτάσει τα 86 εκατομμύρια! Την ώρα που στην Ελλάδα εκτιμάται
πως οι εργένηδες 20 – 64 ετών έχουν ξεπεράσει τα 2,5 εκατομμύρια.

Ήδη έχουν κάνει δε, σε Ευρώπη και Αμερική, την εμφάνισή τους και νέα
«οικογενειακά σχήματα», όπως η τεκνοποίηση εκτός γάμου και η θεσμοθετημένη
συγκατοίκηση. «H άρνηση αυτή αφορά τον θεσμό, όχι τις σχέσεις», λέει στα «NEA»
η Αλέκα Κορωναίου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Αυτό που έχει αλλάξει είναι η άνοδος του ατομικισμού, η
οποία όμως έχει και την θετική της εκδοχή ως έκφραση της ατομικότητας.
Σημαίνει ότι το άτομο θέλει να είναι ο εαυτός του και να διεκδικεί περισσότερο
την αυτονομία του».

Καθώς τα ποσοστά των εργένηδων αυξάνουν, την εμφάνισή της κάνει και μια
ειδική κουλτούρα. Χαρακτηριστική της έκφραση, η πολυσυζητημένη τηλεοπτική
σειρά «Sex and the City» που γνώρισε τεράστια επιτυχία σε όλο τον κόσμο. «Οι
άνθρωποι αυτοί δεν κάνουν υποχωρήσεις ή συμβιβασμούς στην ατομική τους έκφραση
και αυτονομία κι αυτό εμπεριέχει κι ένα κομμάτι ναρκισσισμού: το να φροντίζεις
τον εαυτό σου και όχι το δόσιμο στον άλλο, το οποίο, μάλιστα, στο πλαίσιο του
γάμου συνοδεύεται και από καταναγκασμούς. Πρώτη φορά το άτομο επικεντρώνεται
τόσο πολύ στα βιοψυχολογικά του χαρακτηριστικά και όχι στους κοινωνικούς του
ρόλους, όπως του συζύγου, ή της μάνας. Παλαιότερα έπρεπε να τα ‘χεις καλά με
την κοινωνία, τώρα το αίτημα είναι να τα’ χεις καλά με τον εαυτό σου».

Έχουν δε αναπτύξει και ακτιβιστική κουλτούρα, η οποία στην άλλη πλευρά
του Ατλαντικού εκφράζεται με οργανώσεις όπως αυτή με το όνομα Εναλλακτικές
στον Γάμο (Alternatives to Marriage Project), οι οποίες αγωνίζονται για ίσα
δικαιώματα.

Ο Ντεριντά θα αντικαθιστούσε την έννοια του γάμου με μια σύμβαση «πολιτικής
ένωσης», «ευέλικτη και συμφωνούμενη ανάμεσα σε συμβαλλόμενους, των οποίων το
φύλο και ο αριθμός δεν θα ήταν εκ των προτέρων καθορισμένα». Κάτι ανάλογο
συμβαίνει σε χώρες, όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, η Ουγγαρία, η
Πορτογαλία και ο Καναδάς, όπου η θεσμοθετημένη συγκατοίκηση αναγνωρίζει στα
ανύπαντρα ζευγάρια ανάλογες φορολογικές ελαφρύνσεις, δικαιώματα περίθαλψης και
υιοθεσίας με τα έγγαμα. Σε Γερμανία, Σουηδία, Νορβηγία, Ισλανδία, Δανία και
Φινλανδία, η θεσμοθετημένη συγκατοίκηση αναγνωρίζεται μόνο στα ομοφυλόφιλα ζευγάρια.

«Αντιστεκόμαστε ακόμη…»

Το μεσογειακό μοντέλο, από πλευράς κοινωνικών και δημογραφικών
χαρακτηριστικών, κάνει την Ελλάδα πιο «ανθεκτική» ακόμη. Οι νέες μορφές
οικογένειας έχουν κάνει την εμφάνισή τους, αλλά «υπάρχουν αντιφάσεις και
διχογνωμίες ως προς την κοινωνική αποδοχή τους», σημειώνει η ερευνήτρια του
Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών Αφροδίτη Τεπέρογλου. Το 1997, το ποσοστό
των ζευγαριών που συζούσαν ήταν 1,85%, το χαμηλότερο στην E.E. H δε διάρκεια
των συμβιώσεων εκτός γάμου είναι πιο βραχύχρονη από τις έγγαμες: ύστερα από 10
χρόνια «επιβιώνει» το 94% των γάμων και μόνο το 2% των συμβιώσεων. H
βραχύχρονη διάρκεια των συμβιώσεων εξηγείται εν μέρει από το γεγονός ότι στην
Ελλάδα αποτελεί απλώς προθάλαμο του γάμου: το 73% των συμβιώσεων καταλήγουν σε
γάμο σε λιγότερο από τρία χρόνια, ενώ το 19% διαλύονται οριστικά. «Από τις
έρευνες διαπιστώνεται η μεταβατική φάση στην οποία βρίσκεται η ελληνική
κοινωνία στο να αποδεχτεί και να εφαρμόσει “νέα σχήματα” οικογενειακού βίου»,
εξηγεί η κ. Τεπέρογλου. «Οι στατιστικές εμφανίζουν κάποια αλλαγή της
συμπεριφοράς, μικρή αύξηση της προγαμιαίας συγκατοίκησης, των διαζυγίων, του
σχηματισμού νέας οικογένειας και της εκτός γάμου τεκνοποίησης. Διαπιστώνεται,
πάντως, μια αμφισβήτηση ή και αντίσταση στα “νέα σχήματα”, τα οποία έχουν ήδη
εμφανιστεί στην E.E. Όμως, η κοινωνική αποδοχή νέων μορφών οικογενειακής
οργάνωσης εξαρτάται από σειρά μέτρων που άπτονται της κοινωνικής πολιτικής και
η ελληνική οικογένεια τελευταία έχει επωμιστεί διάφορα βάρη απέναντι σε μια
ανύπαρκτη οικογενειακή πολιτική».

H νέα οικονομική δύναμη

Οι εργένηδες έχουν δημιουργήσει νέο τοπίο στην αγορά και οι επιχειρήσεις
εκμεταλλεύονται ήδη τη νέα οικονομική δύναμη. Εκείνοι άλλωστε… θρέφουν και
την κουλτούρα των γυμναστηρίων, αφού έχουν περισσότερο χρόνο να ασχοληθούν με
τον εαυτό τους, όπως και τα ταξιδιωτικά γραφεία: Σύμφωνα με την Αμερικανική
Ένωση Ταξιδιωτικών Πρακτόρων, το 27% των ταξιδιών στις ΗΠΑ γίνονται από
ανύπαντρους, ενώ έχουν αυξηθεί οι σχετικές σελίδες στο Διαδίκτυο. Στις ΗΠΑ
διαφημίζονται δαχτυλίδια αρραβώνων για γυναίκες που θέλουν να δηλώνουν την
ανεξαρτησία τους και βιβλία τάσσονται υπέρ των εργένηδων: Ο συγγραφέας Ίθαν
Ουότερες επικροτεί τους ανύπαντρους 20-30 ετών, ενώ αίσθηση προκάλεσε το
«Quirkyalone: Α Manifesto for Uncompromising Romantics» («Ιδιότροπα μόνοι: Ένα
Μανιφέστο για τους ασυμβίβαστα ρομαντικούς») της Σάσα Κάγκεν, η οποία στην
ιστοσελίδα της (http:
//www.quirkyalone.net) λαμβάνει χιλιάδες μηνύματα ανθρώπων που ταυτίζονται
μαζί της.