Aνανεωμένη παράδοση

Από τους «Αχαρνείς» του Αριστοφάνη που σκηνοθέτησε ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος με τον Λάκη Λαζόπουλο και τον Δημήτρη Πιατά

Από το 1956 που αρχίζει ο Σολομός την αριστοφανική άνοιξη της σύγχρονης
ερμηνείας έως φέτος μόνο δύο σκηνοθεσίες έχουν γίνει, μία του ίδιου του
Σολομού και μία του Μπάκα (1980) και οι δύο στη μετάφραση του Θρασύβουλου
Σταύρου. Πρέπει να πούμε βέβαια πως για χρόνια η παράσταση του Κουν (η δεύτερη
καλύτερή του μετά τους «Όρνιθες») μονοπώλησε πολλές φορές τα «Επιδαύρια» με
επαναλήψεις. Μετράω και διαπιστώνω πως είναι η πιο συχνή επαναλαμβανόμενη
παράσταση Αριστοφάνη. Έτσι όταν μπήκαν και άλλοι θίασοι στον θεσμό, μόνο ο
Μιχαηλίδης με τον Βέγγο στη μετάφραση του Παύλου Μάτεσι και η διασκευή του
Αρβανιτάκη με τη μουσική του Σαββόπουλου μεσολάβησαν. Το Κρατικό Θέατρο
Βορείου Ελλάδος δεν έφθασε ποτέ με «Αχαρνείς» στην Επίδαυρο. Υπήρξε όμως στο
Ηρώδειο μια σκοτεινή παράσταση μεταμοντέρνα του Δημήτρη Έξαρχου. Είναι απορίας
λοιπόν άξιον γιατί αυτός ο δισταγμός να δοκιμάζουν οι σκηνοθέτες μας σ’ αυτό
το ερεθιστικά ως τοποθέτηση έργο τις εμπνεύσεις τους.

Πάντως δεν πρέπει να λησμονούμε πως η κωμωδία αυτή γράφτηκε από έναν
Αριστοφάνη σχεδόν παιδί και μάλιστα με κηδεμόνα ως υπεύθυνο, αφού δεν είχε τη
νόμιμη ηλικία να ζητήσει χορό.

Όποιος ανόητος ακόμη επιμένει να θεωρεί τον Αριστοφάνη αντιδραστικό,
και όχι συντηρητικό όπως πράγματι ήταν, δεν έχουμε παρά να του υπενθυμίσουμε
πως οι «Αχαρνείς» είναι μια κατ’ εξοχήν αναρχική μικροαστική ιδεολογικά
κωμωδία. Έχω κι άλλες φορές αναφερθεί στο αναμφισβήτητο γεγονός πως ο
Δικαιόπολις είναι ένας καραμπινάτος πασιφίστας, όχι ειρηνόφιλος κι ας μη μας
μπερδεύουν οι λέξεις. Πασιφιστής είναι ο μικροαστός ή ο μεγαλοαστός κυρίως ο
οποίος επικαλείται την ησυχία του, προστατεύει τα υπάρχοντά του και πάση θυσία
υπερασπίζεται λύσεις στις εμπόλεμες συνθήκες που να βολεύουν τα συμφέροντά του
και να εξασφαλίζουν την προσωπική του εργασιακή γαλήνη.

Πρόσφατα, όταν η επίσημη κυβέρνηση της χώρας, για λόγους που είχε
εκείνη εκτιμήσει, είχε επιβάλει εμπάργκο στα Σκόπια, ο αποκλεισμός κατέρρευσε
γιατί κάποιοι έξυπνοι συμπατριώτες μας καταδολίευαν το εμπάργκο και μέσω
γειτονικών κρατών τροφοδοτούσαν με πετρέλαιο την αποκλεισμένη εμπορικά χώρα.
Έκαναν δηλαδή ό,τι ο Δικαιόπολις, χωριστή συνθήκη ειρήνης, συμφωνία εμπορικών
συναλλαγών με την «εχθρική», την αντίπαλη επικράτεια.

Σε τέσσερα χρόνια μετά τη διδασκαλία των «Αχαρνέων» ο Αριστοφάνης
γράφοντας την «Ειρήνη» καθιστά το αίτημα μαζικό και ο ήρωάς του αντί να
διαχωρίζει τους επιδιωκόμενους σκοπούς του από την πόλη και τον Χορό που την
αντιπροσωπεύει, όπως γίνεται στους «Αχαρνείς», κινητοποιεί το πανελλήνιον,
όλους τους εμπόλεμους, που μετέχουν στον Χορό για να συμβάλουν ομονοώντας στην
απελευθέρωση της φυλακισμένης Ειρήνης. Ο Δικαιόπολις είναι ένας ατομιστής,
μικροαστός, συμφεροντολόγος, πασιφιστής, ο Τρυγαίος ένας φιλειρηνικός
αλληλέγγυος πολίτης αλλά και συνειδητός πανέλληνας.

Οι σκέψεις που προηγήθηκαν δεν μειώνουν βέβαια καθόλου τη μεγαλοφυΐα
του Αριστοφάνη, ο οποίος ανεξάρτητα από τη συντηρητική του μικροαστική
ιδεολογία είναι ένας μέγας ποιητής, που όταν συνέλαβε την ουτοπική του ιδέα
την οδήγησε με φαντασία, οίστρο, ευρηματικότητα και τόλμη ώς την ακραία της
λογική (αλλά και παράλογη) συνέπεια.

Έχω κι άλλες φορές γράψει πως το κλειδί της αριστοφανικής στρατηγικής
ήταν το «τι θα συνέβαινε αν…». Τι θα συνέβαινε αν κάποιος στη διάρκεια του
πολέμου έκανε χωριστή συνθήκη ειρήνης με τον εχθρό. Τι θα συνέβαινε αν οι
γυναίκες αρνιόντουσαν την ερωτική συνεύρεση, τι αν οι γυναίκες σε μια
ανδροκρατούμενη κοινωνία αναλάμβαναν την εξουσία, τι θα συνέβαινε αν μεταξύ
ουρανού και γης, θεών και ανθρώπων, παρεμβαλλόταν μια πολιτεία πουλιών, τι θα
συνέβαινε αν ο τυφλός Πλούτος έβλεπε; Μόλις εκφωνήσει κανείς την παράλογη
υπόθεση, αρχίζουν καταιγιστικά τα ευρήματα μέχρι την έσχατη, αδιέξοδη συνέπειά
τους. Έτσι όταν ο Βοιωτός, εχθρός προαιώνιος των Αθηνών, φέρνει στο ιδιωτικό
«κράτος» του Δικαιόπολι χέλια της Κωπαΐδας, που αφθονούσαν στη Βοιωτία και
ήταν εκλεκτός, πανάκριβος μεζές των Αθηναίων, κάτι σαν χαβιάρι, ο Δικαιόπολις
στην ανταλλακτική του αγορά προσφέρει ως αντάλλαγμα για τα χέλια ό,τι
περίσσευε στην Αθήνα: χαφιέδες!!

Από αυτή την άποψη παλιότερα η επιλογή του Βέγγου για τον ρόλο του
Δικαιόπολι και τώρα του Λαζόπουλου ήταν εύστοχες γιατί και οι δύο αυτοί
αυτοδίδακτοι κωμικοί έχουν ως υποκριτικό στίγμα πολλά κοινά με τον
αριστοφανικό Δικαιόπολι. Ο Θανάσης ξέρουμε τι έκανε στον πόλεμο (!) και
γνωρίζουμε τις απόψεις των Μήτσων.

Μετάφραση χωρίς καρμπόν

Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, νέηλυς στην Επίδαυρο, είχε την ευφυΐα, αντίθετα με
άλλους επηρμένους συναδέλφους του, να στηριχτεί σε γερές πλάτες συνεργατών. Ο
νέος μεταφραστής αρχαίου κειμένου για το θέατρο, ο Παντελής Μπουκάλας, με τη
δουλειά του (υφολογικά πολύ κοντά στη σίγουρη τεχνική του Σταύρου, του
Ρούσσου, του Ταχτσή και του Ζενάκου) έδειξε πως με το σπαθί του εισέρχεται
στον χώρο της ποιητικής μετάφρασης. Τον καλωσορίζουμε γιατί ο χώρος συχνά τα
τελευταία χρόνια υπέφερε από τους μεταφραστές με καρμπόν. Παρ’ όλο που η
μετάφραση που τυπώθηκε συχνά σκηνικά διασκευάστηκε, τα χορικά του, ρυθμικά,
λαϊκά, με γνώση της τεχνικής της λαϊκής στιχοποιίας, έδωσαν την αφορμή στον
έμπειρο Θάνο Μικρούτσικο να γράψει έξοχους ρυθμούς και πρόσφορες μελωδίες.
Βέβαια η σύλληψη της παράστασης του Θεοδωρόπουλου στην πεπατημένη του Σολομού
οδήγησε τον Μικρούτσικο σε εύφορες μελωδίες της χατζιδακικής παράδοσης. Ο
σπουδαίος αυτός συνθέτης έχει λάμψει στην επαναστατική παράσταση-καμπαρέ της
«Ειρήνης» του Ευαγγελάτου και στη μοντέρνα σύλληψη των «Θεσμοφοριαζουσών» του
Τριβιζά.

Το μεγάλο προσόν της παράστασης του Θεοδωρόπουλου ήταν η χορογραφία της
Αγγελικής Στελλάτου. Ιδού μια πράγματι νέα, καθαρά θεατρική χορογραφία, χωρίς
ηθογραφικά γραφικά σχηματάκια, χωρίς μπαλετισμούς, χωρίς χοροδραματικά
σύνδρομα. Λόγος-μουσική-κίνηση ενιαία και αλληλοσυμπληρούμενα.

Και τα κοστούμια του Άγγελου Μέντη είναι μια πράγματι νέα προσφορά. Ο
Καραγκιόζης με τα ηρωικά του θέματα (Αθανάσιος Διάκος, Κατσαντώνης) του Μόλλα
και του Σωτήρη Σπαθάρη, οι τοιχογραφίες του Κόντογλου στον Δήμο Αθηναίων, τα
σχέδια, τα σκίτσα, αλλά και τα κλασικά εικονογραφημένα και οι λαϊκοί πίνακες
του Μέντη Μποσταντζόγλου, οι χαλκογραφίες με τα «ληστρικά» του Χρηστίδη, οι
γκραβούρες με τους νεομάρτυρες (όπως ο άγιος Γεώργιος εξ Ιωαννίνων) αλλά και
οι φουστανελάδες του Θεόφιλου έδωσαν φτερά στη φαντασία του Μέντη και γέμισε
την Επίδαυρο με νέο γούστο. Ο Δαγκλίδης με το σκηνικό του παρέπεμπε στον
Βακαλό, στον Φασιανό (στις παραστάσεις του Σολομού και του Μεσσάλα) αλλά με
ένα πιο κιτς στη ματιέρα.

Έλαμψαν οι μικροί ρόλοι

Ο Λαζόπουλος εντάχθηκε στη λογική του Θεοδωρόπουλου που τον είδε ως
προϋπάρχον υποκριτικό στίγμα. Με μια έκπληξη στην τοποθέτηση φωνής, με μέτρο
στη μίμηση, με μέτρο στις προσθήκες, έδωσε έναν τυπικό Νεοέλληνα και
διαχρονικό μικροαστό κερδίζοντας το παιχνίδι σε όλα τα επίπεδα. Ο Πιατάς έχει
οίστρο και στον σύντομο ρόλο του έδωσε περιεχόμενο. Λιγότερο ο Τζεβελέκος, που
έχασε το παιχνίδι της φωνής. Δεν κατέβηκε.

Έλαμψαν όμως κυριολεκτικά οι μικροί ρόλοι που παίχτηκαν από γνωστούς
συνεργάτες κατά καιρούς του Θεοδωρόπουλου, ο Γάλλος, ο Μαλκότσης, ο Δεντάκης,
ο έμπειρος Γαλανάκης (ένας «μπαρόκ» Ευριπίδης!), ο Σαπουτζής, ο Λάρκου, ο
Κούκιος, κυρίως ο Χρήστου με κέφι, γούστο και μέτρο υπηρέτησαν τη σκηνοθεσία
που ανανέωσε την παράδοση Σολομού. Είχα χρόνια να χαρώ τις χρωματιστές
καρεκλίτσες του Χορού.

Ιδού, λοιπόν, που μια ανανέωση της παράδοσης μπορεί να μας ευφραίνει.