Tρεις σκηνικές αναγνώσεις

Από τη «Δίκη» του Κάφκα που σκηνοθέτησε ο Γιώργος Κιμούλης στη Μικρή Σκηνή του Σύγχρονου Θεάτρου Αθήνας

Οι αντιρρήσεις είναι θεωρητικές και μπορούν να ανατρέπονται, όπως όλες οι
θεωρίες, αρκεί το αποτέλεσμα να πείθει. Έγραφα λοιπόν τότε: «Από την εποχή του
Προυστ, του Τζόυς και του Κάφκα το μυθιστόρημα δεν είναι αφήγηση», είναι
«αφηγούμενο». H διαφορά είναι διαφορά αντιλήψεως του χρόνου… Ο χρόνος στο
ρεαλιστικό μυθιστόρημα ήταν ένας αντικειμενικός καμβάς, μια οθόνη πάνω στην
οποία διέρχονταν τα γεγονότα κατά παράταξη, κατά τη φορά των δεικτών του
ωρολογίου. Στο μυθιστόρημα του 20ού αιώνα ο χρόνος είναι υποκειμενικός,
διαρρέει τα γεγονότα, τα διαβρώνει κινούμενος στην απροσδιόριστη περιοχή της
μνήμης, όπως η πυξίδα που τρελάθηκε. Το ρεαλιστικό μυθιστόρημα, γέννημα της
αλαζονείας του θετικισμού, είδε, κατά κανόνα, τις ανθρώπινες σχέσεις
καταγράψιμες μέσα σ’ ένα αιτιοκρατικό σύστημα. Το σύγχρονο δυτικό μυθιστόρημα,
στον αιώνα της απροσδιοριστίας και της υπαρξιακής αγωνίας, αντιμετωπίζει την
ανθρώπινη συμπεριφορά είτε ως μια σειρά τυχαίων φαινομένων είτε ως μια
παράλογη συρροή συμβάντων των οποίων αγνοούμε το νόημα. Ο Κάφκα είναι ο
ευαίσθητος σεισμογράφος αυτής της αλλοτρίωσης. Μέσα σ’ έναν κόσμο σχολαστικά
προσδιορισμένο στα καθέκαστα, ονομαζόμενο και αναγνωρίσιμο ιστορικά, το άτομο
σχολάζει απροσδιόριστο, ανώνυμο και άγνωστο για την Ιστορία. H τελευταία
φαίνεται να προχωρεί ερήμην του και εναντίον του, τροφοδοτούμενη όμως από την
παρουσία του. Έτσι, ο άνθρωπος του Κάφκα γίνεται ένας αναζητητής προσώπου,
ένας εξερευνητής συνόρων, ένας ανιχνευτής σε ναρκοθετημένη περιοχή. Το λάθος
με τους διασκευαστές του Κάφκα αρχίζει από μιαν απλοποίηση. Παίρνουν τοις
μετρητοίς τον μύθο. Ξεγελιούνται από την παρατακτική και ρεαλιστικά
επιφανειακή διαδοχή των γεγονότων του μύθου. Δεν διακρίνουν την παραβολή.
Κανένας σ’ αυτές τις διασκευές δεν υποπτεύεται πως ο ήρωας του Κάφκα, κι αν
ακόμη ήταν αθώος το πρωί της «σύλληψής» του, όταν εκτελέστηκε δεν ήταν. Είχε
διαλέξει την ενοχή που του διάλεξαν.

Να όμως που σήμερα ένας διασκευαστής βρήκε το κλειδί και κατόρθωσε να κάνει
θέατρο του παραλόγου τη «Δίκη» ξεπερνώντας τα αφηγηματικά σύνδρομα, τη
χαρακτηρολογία και την αιτιοκρατία του ρεαλιστικού-επικού μυθιστορήματος και
του αφηγηματικού δράματος. Ο Γιώργος Κιμούλης προς χάριν μιας ταλαντούχας
ομάδας μαθητών του διασκεύασε έξοχα τον καφκικό εφιάλτη, τον σκηνοθέτησε με
εφιαλτικούς ρυθμούς και τον σκηνογράφησε! Δημιούργησε πάνω στη μικρή σκηνή του
Σύγχρονου Θεάτρου Αθήνας έναν μηχανισμό συνεχώς μετακινούμενων τυχαίως
στοιχείων, δίκην μιας απροσδιοριστίας χρόνου και χώρου, όπου μέσα του και σαν
κρεατομηχανή συνθλίβονται ο αντι-ήρωας και τα φαντάσματα της προπατορικής
ενοχής. Αυτή την πρόταση-διασκευή τη θεωρώ μέγα παράδειγμα προς ανάλογη μίμηση
και κέρδος για το θέατρό μας. Τέσσερις ταλαντούχοι απόφοιτοι της σχολής του
Κιμούλη και οι εμπειρότεροι επαγγελματίες Νίκος Αναστασόπουλος και Γιάννης
Κοτσαρίνης πλαισιωμένοι από οκτώ σπουδαστές δημιουργούν τον μικρόκοσμο ενός
παράλογου μακρόκοσμου, όπου η κίνηση ορίζει το υπάρχειν και ο λόγος πριν γίνει
έννοια είναι δομή. Να εξηγούμαστε. H παράσταση της «Δίκης» δεν είναι ούτε
πειραματική ούτε ερευνητική ούτε αναρχίζουσα ούτε κόντρα στο «κατεστημένο».
Είναι επαγγελματική, πρωτοποριακή και αισθητικά ξεκάθαρη. Δεν ανήκει στο είδος
των ευέλπιδων καλών προθέσεων. Είναι ρητή, συνειδητή και ολοκληρωμένη πρόταση
σ’ ένα αμφιλεγόμενο πρόβλημα, όπως οι διασκευές. Ο Νικόλας Μαραγκόπουλος (K.)
και ο Στέλιος Ξανθουδάκης, η Γεωργία Γεωργαντοπούλου και η Ιφιγένεια
Βογιατζάκη στους ποικίλους ρόλους τους δείχνουν την προίκα τους, την τεχνική
τους και την έγνοια τους χωρίς να τα προβάλλουν.

Φάρσα, παραλήρημα, ειρωνεία, ηθογραφία

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης, στο «Ανοιχτό Θέατρο», παρουσιάζει μια σύνθεση από γνωστά
μονόπρακτα του Τσέχωφ διανθισμένα από μικρά ιντερμέδια από τα διηγήματά του.
Έχω κι άλλες φορές υποστηρίξει πως ο Τσέχωφ είναι ένας και ενιαίος και στα
διηγήματα και στα μονόπρακτα και στα πολύπρακτα έργα του. Εξάλλου ο Τριγκόριν
στον «Γλάρο» επαναλαμβάνει συχνά, γράφοντας στο μπλοκάκι του, παρατηρώντας τα
γύρω πρόσωπα, πράγματα και ενέργειες, «θέμα για διήγημα»… Όπως κάθε διήγημα
είναι ένας καμβάς για μονόπρακτα, και ένα μονόπρακτο μπορεί να τροφοδοτήσει
εξακτινώνοντας τις σχέσεις σε πολύπρακτο έργο. Γι’ αυτό πιστεύω πως κλειδί για
τη μελέτη και την απόλαυση ενός τσεχωφικού κειμένου είναι η «σκηνή», το
«επεισόδιο», το ενσταντανέ, η στιγμή. Έτσι θαρρώ εξάλλου πως συνελάμβανε κάθε
είδους έργο του. Εντόπιζε έναν πυρήνα ζωής, μια σχέση, μια χειρονομία, ένα
παράδοξο ή ένα απροσδόκητο και γύρω του πόλωνε ύστερα το διήγημα ή το σκηνικό
του κείμενο. Εκτός από το κλειδί αυτό, ο μελετητής ή ο σκηνοθέτης ή ο
αναγνώστης πρέπει να ανακαλύψει και τη γωνία λήψης του Τσέχωφ. Τη λοξή του
ματιά, την τρυφερότητα της ειρωνείας του για τα ανθρώπινα.

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης επέλεξε να παρουσιάσει στα μονόπρακτά του τέσσερις
διαφορετικές υφολογικές εκδοχές. Τη φάρσα, το παραλήρημα, την ειρωνεία και την
ηθογραφία. Νομίζω πως η μπαλαφάρικη φάρσα που επέλεξε να σκηνοθετήσει την
«πρόταση γάμου» πάνω στους τρελούς ρυθμούς της μπουρλέσκ παρέβλεψε κάτι που
είναι πάγιο και αναγνωρίσιμο στον Τσέχωφ: τα ψυχολογικά κίνητρα, η σύγχυσή
τους και η ματαίωση των σκοπών. Μετατοπίζοντας τον άξονα στον ρυθμό και στη
βιαιότητα των αντιδράσεων έμεινε το σκηνικό παιχνίδι να θυμίζει Τζέρυ Λιούις ή
αδελφούς Μαρξ και του διέφυγε η μελαγχολία του Λιγνού, ο πανικός του Σαρλώ και
η πίκρα του Μπάστερ Κήτον, για να μείνω στα ίδια υποκριτικά πεδία.

Στην «Αρκούδα» επέλεξε, ορθά, την ηθογραφική καρικατούρα και πέτυχε καλά
αποτελέσματα. Έτσι σ’ αυτό το μονόπρακτο η Ντίνα Μιχαηλίδη έπλασε με άνεση την
πενθούσα ερωτική βουλιμία της Πόποβα, ο Γιώργος Ψυχογιός σκιτσάρισε με οίστρο
τον γέροντα «ψυχογιό» Λουκά και ο Δ. Γιαννόπουλος ισορρόπησε με εξωτερικά,
βέβαια, στηρίγματα τον βάναυσο αλλά επιρρεπή στην ερωτική παγίδα Σμυρνώφ!

Στην «Πρόταση γάμου» οι νεαροί και σαφώς ταλαντούχοι Θοδωρής Αντωνιάδης και –
ιδιαίτερα – Γιάννα Κανελλοπούλου έδειξαν σπάνια τεχνικά προσόντα, έξοχη κίνηση
και ευχέρεια συναισθηματικών αυτοματισμών, αλλά χάσαμε την ευκαιρία του
ψυχολογικού βάθους και ο Δ. Γιαννόπουλος έμεινε πάλι στην εξωτερική επένδυση
του Τσιμπουκώφ. Στις «Βλαβερές συνέπειες του καπνού» ο Γ. Ψυχογιός έπαιξε τον
πανικόβλητο καταδαμαζόμενο από μέγαιρα σύζυγο, μονόλογο με πραγματικό
εσωτερικό τρόμο, σφιχτούς ρυθμούς και σημαίνουσες σιωπές.

Στον μονόλογο της απολαμβάνουσας τους απανωτούς ερωτικούς συντρόφους που
θάβει, η «Ψυχούλα» της Αφροδίτης Γρηγοριάδου ήταν ένα υποκριτικό διαμαντάκι
υπέροχης ελεγχόμενης τεχνικής, εσωτερικότητας, κρυφής ειρωνείας και
αισθησιασμού με προκάλυμμα σεμνής εγκαρτέρησης. Απόλαυση. Ο σκηνικός χώρος της
Ντούτση εξαίσιος, και θεατρικά ανθεκτικές οι μεταφράσεις των Πλωρίτη, Καλλέργη
και Θεοφάνους.

H ιατρική σηκώνει τα χέρια

Πώς παίζεται ένας ρόλος που ο ήρωας πάσχει από Αλτσχάιμερ; H Ιατρική προς το
παρόν σηκώνει τα χέρια, αφού δεν μπορεί να αποκρυπτογραφήσει τους μηχανισμούς
που την προκαλούν. Άρα ο ηθοποιός δεν μπορεί να συλλάβει τα εσωτερικά νήματα,
τα κίνητρα, τα αίτια των αντιδράσεων του ρόλου. Μένει να μελετήσει τις
εξωτερικές συμπεριφορές χωρίς να μπορεί να τις στηρίξει σε εσωτερικά
ερείσματα. Άρα μιμείται, καμώνεται φαινόμενα, δεν ερμηνεύει, δεν ψάχνει κι αν
ψάχνει δεν βρίσκει. Ένας τρελός, ένας σχιζοφρενής παίζεται ευκολότερα, αφού
συνήθως γνωρίζουμε συμβάντα του βίου, σοκ, ματαιώσεις, κληρονομικές καταβολές
που μπορούν να προκαλέσουν την ασθένεια. Αλτσχάιμερ όμως παθαίνει ο καθένας
και δεν μπορείς να βρεις ψυχολογικά ή κοινωνικά αίτια που οδηγούν στην άνοια.

Γι’ αυτούς τους λόγους θεωρώ πως ο ρόλος που ηρωικά ανέλαβε να ενσαρκώσει η
Σοφία Σεϊρλή στο έργο του Αγιάμπ Χαν-Ντιν «Σημειώσεις σε φύλλα που πέφτουν»
ήταν καταδικασμένος να μείνει στο «δείξιμο», στο εσωτερικό σχήμα που προκαλεί
πιθανόν τη λύπηση, τον οίκτο για τα ανθρώπινα, αλλά δεν έχει ουσιαστικό
δραματικό ενδιαφέρον πλην της επιτυχούς μιμήσεως εξ ετεροπαρατηρήσεως. Ο
Γιάννος Περλέγκας (γιος) έχει σκηνικό κύρος και γερά εφόδια σ’ έναν επίπεδο
ρόλο. H σκηνοθεσία της Έφης Θεοδώρου περιορίστηκε στη διευθέτηση των σχέσεων.
Και τι άλλο μπορούσε να προσφέρει; Πραγματικό πάντως ενδιαφέρον βρήκα στην
έμμονη επαναλαμβανόμενη μελωδία του Νίκου Πλάτανου.

INFO

«H ζωή είναι ωραία» του Άντον Τσέχωφ στο Ανοιχτό Θέατρο (Κάλβου 70, Γκύζη τηλ. 210.64.45.749)