Mπρεχτ με φερετζέ

Από τον «Κύκλο με την Κιμωλία» με τις Ναταλία Στεφάνου, Λυδία Κονιόρδου, Νικολέττα Βλαβιανού που παίζεται στη Σκηνή Κάππα του Εθνικού Θεάτρου

Δεν μπορώ να γνωρίζω αν ο Κουν είχε υποβάλει στην τότε ισχύουσα λογοκρισία
θεατρικών έργων την πλήρη μετάφραση του μπρεχτικού αριστουργήματος ή είχε
αυτολογοκριθεί, είτε γιατί διαφωνούσε ιδεολογικά με το μέρος που αφαίρεσε,
είτε για τον φόβο μήπως του απαγορεύσουν το ανέβασμα. Ούτε γνωρίζω αν ο Ελύτης
είχε μεταφράσει εξαρχής τα επίμαχα μέρη. Εξηγούμαι. Ο Μπρεχτ στο έργο αυτό
επιχειρεί μια ολοκληρωτική εφαρμογή της μεθόδου της αποστασιοποίησης.

Είναι γνωστό πως περιέργως πρέσβευε πως ο καλύτερος γι’ αυτόν τρόπος να
επιτευχθεί η απόσταση, η κριτική στάση του ηθοποιού από το έργο και τους
χαρακτήρες, θα ευνοούσε να παίζουν τους ρόλους των έργων του ερασιτέχνες. Έτσι
στον «Κύκλο» υποχρεώνει τον θίασό του να κάνει κάτι ακόμη πιο απαιτητικό,
σχεδόν ακατόρθωτο. Επαγγελματίες αυτοί ηθοποιοί, πολλοί από τους οποίους είχαν
διδαχθεί την υποκριτική τέχνη σε σχολές για το σύστημα των οποίων ο Μπρεχτ
αισθανόταν απέχθεια, έπρεπε να καμωθούν τους ερασιτέχνες! Πώς; Ιδού πώς.

Το έργο διαδραματίζεται σε ένα κολχόζ, στην αλήστου μνήμης εκείνη Σοβιετική
Ρωσία και μάλιστα σε συγκεκριμένη Δημοκρατία, στη Γεωργία. Οι κάτοικοι δύο
κολχόζ ερίζουν για το πότισμα των χωραφιών τους. H πηγή του νερού βρισκόταν
στα όρια του ενός κολχόζ και χρειαζόταν να ποτίζει τα σπαρτά και του άλλου. Το
πρόβλημα λοιπόν που ανεφύη ήταν ποιος έπρεπε να έχει αποφασιστική γνώμη για
τις ώρες, την ποσότητα και τη χρήση του νερού. Τότε ο γηραιός αγρότης
επεμβαίνει σαν ένας σοφός Νέστορας και αποφασίζει να τους αφηγηθεί τον μύθο
του «Κύκλου με την Κιμωλία» και οι χωρικοί να τον αναπαραστήσουν.

Ιδού λοιπόν το δυσεπίλυτο πρόβλημα αισθητικής κατ’ αρχάς που έβαζε ο
Μπρεχτ. Γερμανοί, Ρώσοι ηθοποιοί να παίζουν τους χωριάτες ενός γεωργιανού
κολχόζ που παίζουν τα μακρινά πρόσωπα του παλιού γεωργιανού μύθου ο οποίος
αναπλάθει εκτός των άλλων και ένα επεισόδιο από την εβραϊκή μυθολογία, αφού η
δοκιμασία του κύκλου με την κιμωλία αναφέρεται στον Μωυσή!! Αν μάλιστα ληφθεί
υπόψη πως ο Μπρεχτ δανείζεται (μάλλον κλέβει) τη βασική αφήγηση του έργου από
το ομώνυμο έργο του Κλάπουντ (το έπαιξε και εδώ το 1925 ο Μελάς με τον Μινωτή
και δικαστή τον Λογοθετίδη!) το πράγμα γίνεται υποκριτικό σταυρόλεξο.

Ο Κουν για κάποιον από τους λόγους που ανέφερα αφαίρεσε τον πρόλογο και τον
επίλογο στο κολχόζ. Έτσι το έργο από αποδεικτικός επαγωγικός σωρείτης έγινε
ένα γοητευτικό ανατολίτικο παραμύθι, πράγμα που το τόνισε και η έξοχη,
αντιμπρεχτική πάντως, μουσική του Μάνου Χατζιδάκι.

Τι θέλει να αποδείξει ο Μπρεχτ σ’ αυτό το έργο; Πως όπως το παιδί που
μεγάλωσε, προστάτεψε με κινδύνους και θυσίες η Γκρούσα, ανήκει περισσότερο σε
εκείνη και όχι στη φυσική του μητέρα που το έφερε στον κόσμο και το
εγκατέλειψε, έτσι και το νερό του κολχόζ δεν ανήκει στην περιοχή απ’ όπου
πηγάζει αλλά στους καλλιεργητές που κάνουν την πλέον παραγωγική και
ορθολογιστική του χρήση. Άρα για να αναφερθούμε στον υποβόσκοντα μαρξισμό και
τα παραγωγικά εργαλεία, οι μηχανές, τα εργοστάσια κτλ. ανήκουν όχι στους
καπιταλιστές, στους κεφαλαιούχους, αλλά στους εργάτες που τα δουλεύουν,
γνωρίζουν τη χρήση τους και εκμεταλλεύονται τις δυνατότητές τους!!

Το έργο λοιπόν είναι μια διδακτική παραβολή πολιτικής οικονομίας που
έχει να κάνει με την εκμετάλλευση των εργαζομένων εκ μέρους του κεφαλαίου το
οποίο εισπράττει και την υπεραξία της παραγωγής τους.

Από την άλλη ο Μπρεχτ για να αποφύγει την ταύτιση του κοινού συναισθηματικά με
τα πρόσωπα της παραβολής του, άρα για να αποφύγει τη γοητεία του παραμυθιού,
ζητούσε οι ηθοποιοί του να είναι ερασιτέχνες ή να παίζουν σαν ερασιτέχνες, άρα
να μην ταυτίζονται με τους ρόλους αλλά να τους δείχνουν, να καμώνονται. Και
αυτό θα ήταν κατορθωτό αν απέφευγαν το συναισθητικό παίξιμο και δημιουργούσαν
σχήμα, έπαιρναν σημαίνουσες πόζες, έκαναν αναγνωρίσιμες χειρονομίες που να
υπαινίσσονταν κοινωνικά συμφραζόμενα. Πώς παίζουν τα παιδιά τις κουμπάρες,
έτσι. Πώς καμώνεται ο βασιλιάς, πώς περπατάει ο γέρος, πώς σκιτσάρεται ο
αλαζόνας, πώς ο φοβισμένος, πώς ο δειλός κτλ. Αλλά όλα αυτά με κουκούτσι
ρεαλισμού και όχι ως καρικατούρες! Δύσκολα πράγματα.

Στην παράσταση του Κουν ο διδακτισμός και το πολιτικό μάθημα του Μπρεχτ
πήγαν περίπατο. Μας είχε συνεπάρει το ανατολίτικο παραμύθι, η γλυκιά και
ειρωνική μουσική του Χατζιδάκι και ο ποιητικός ρεαλισμός των ηθοποιών του
«Θεάτρου Τέχνης».

Πολιτικά απονευρωμένος «Κύκλος»

O σκηνοθέτης της παράστασης «O Κύκλος με την Κιμωλία» Κώστας Τσιάνος

Τώρα ανέβασε στο Εθνικό Θέατρο (Σκηνή Κάππα) τον «Κύκλο» ο Κώστας
Τσιάνος, τελείως απονευρωμένο από τον πολιτικό του πυρήνα. Αντιλαμβάνομαι
βέβαια τους προβληματισμούς ενός σκηνοθέτη που ανεβάζει τέτοια κείμενα μετά
την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Αυτομάτως νιώθει πως έχει στα χέρια
του μια συμβολική ουτοπία, ένα ποιητικό παραμύθι, παρηγοριά στον «άρρωστο».
Αλλά γιατί πρέπει τάχα να πέφτει κανείς στην παγίδα της επιφανειακής
συγκυρίας; Αν τα καθεστώτα που κατέρρευσαν απέτυχαν να πραγματώσουν την
κοινωνική δικαιοσύνη, αυτό άραγε σημαίνει πως το αίτημα του Μπρεχτ δεν έχει
ισχύ;

Ο Τσιάνος οργάνωσε μια καλή παράσταση κυριολεκτικά αντιμπρεχτική, πολιτικά
αδιάφορη και ιδεολογικά νερόβραστη, αλλά γοητευτική. Σε πολλά σημεία πιο
γοητευτική από του Κουν. Μπορεί να μη διέθετε τη μουσική του Χατζιδάκι. Είχε
όμως μια άκρως ενδιαφέρουσα ειρωνική και ρυθμικά εύφορη μουσική του Τάκη
Φαραζή και έξοχα ηθογραφικά κοστούμια, κατάλληλα για παραμύθι, της δαιμόνιας
Ιωάννας Παπαντωνίου. Και είχε βέβαια τη Λυδία Κονιόρδου. H σπουδαία αυτή
ηθοποιός μας κατόρθωσε να σχεδιάσει μια Γκρούσα αφελή, λαϊκή, ανάλαφρη,
πεισματάρα, «γερό κόκαλο» με θυμόσοφο χιούμορ και ευλυγισία ελαφιού. Είχε
επίσης τον Γιάννη Δεγαΐτη (δικαστή Αζντάκ) πανούργο, είρωνα, καμποτίνο, λέρα,
αλλά ευθύ και ντόμπρο τύπαρο. Πόσο κοντά στον ίδιο τον Μπρεχτ που είχε μάθει
να γλιστράει ανάμεσα στις συμπληγάδες του κόμματος, του σοσιαλιστικού
ρεαλισμού και να επιχορηγείται!

Ο Μπουσδούκος (αφηγητής) είχε κύρος και από το πλήθος των ηθοποιών αναφέρω
αντιπροσωπευτικά και μόνο την μπρεχτίζουσα κινησιολογία του Θεμιστοκλή Πάνου
(γιατρός). Σκέπτομαι συχνά μήπως για να αποφύγει κανείς τις αντιμπρεχτικές
προδοσίες θα έπρεπε, αφού γοητεύει το παραμύθι της Ανατολής, να ανεβαίνει ο
«Κύκλος με την Κιμωλία» του Κλάπουντ; Γιατί ο μόχθος του Μάρκαρη να μεταφράζει
Μπρεχτ γελοιοποιείται στη σκηνική του πραγμάτωση.

Τόλμη και τυποποιημένη ντιρεκτίβα

Την μπρεχτική εκδοχή για τον «Κύκλο με την Κιμωλία» την είδαμε στην Ελλάδα σε
δύο παραλλαγές από δύο ξένα συγκροτήματα. Από το μπρεχτικό κληροδότημα, το
«Μπερλίνερ Ανσάμπλ» στο Ηρώδειο με δικαστή τον γαμπρό του Μπρεχτ τον Έκκεχαρτ
Σαλ και από τον θίασο «Ρουσταβέλι» της Τιφλίδας της Γεωργίας με σκηνοθεσία του
Ρόμπερτ Στούρουα και δικαστή τον μεγάλο ηθοποιό Τσικβαντζέ. Και στις δύο αυτές
εκδοχές υπήρχε βέβαια ο πρόλογος στο κολχόζ και παρ’ όλο που η εκδοχή Στούρουα
ήταν τολμηρότερη, ελευθεριότερη, πλέον ειρωνική από την τυποποιημένη
ντιρεκτίβα του «Μπερλίνερ Ανσάμπλ».

Πριν από δέκα χρόνια ο Γιώργος Μιχαηλίδης στο «Ανοιχτό Θέατρο» ανέβασε την
καλύτερη, συνεπέστερη έως τώρα παράσταση του «Κύκλου». Εκτός από τους
ηθοποιούς του, την Ντίνα Μιχαηλίδου έξοχη Γκρούσα και τον Χατζησάββα
απολαυστικότατο, εξπρεσιονιστικότατο δικαστή Αζντάκ, είχε στη διάθεσή του τα
ωραιότερα ώς τώρα σκηνικά της Ντούτση και τη μουσική του Θόδωρου Αντωνίου
υφολογικά πολύ κοντά στις μπρεχτικές απόψεις που πραγμάτωσαν διάσημοι
εξπρεσιονιστές συνθέτες.

INFO

«O κύκλος με την Κιμωλία». Στη σκηνή Κάππα του Εθνικού Θεάτρου (Κυψέλης 2, τηλ 210.8831.068)