Kαι όμως, ο Tριφό ζει!

Όλα, μα όλα είναι ζήτημα αισθητικών χειρισμών. H σπουδαιότερη ιδέα στα…
πόδια ενός καραγωγέα καταλήγει Φωσκολιάδα και η πιο κοινότοπη στα επιδέξια
χέρια ενός ταγμένου χρυσοχόου αναδεικνύεται σε κόσμημα μεγάλης αξίας. H
επεξεργασία είναι που κάνει τη διαφορά. Επεξεργασία σε βάθος και πλάτος. Από
αλλεπάλληλες διεισδύσεις στην αρχική ιδέα προκύπτει η φόρμα, το καλούπι. Το
περιεχόμενο είναι το τρυπάνι που σκαλίζει. Όσο το «ψάχνεις» τόσα περισσότερα
μονοπάτια ανακαλύπτεις. Στοιχειώδες και διαχρονικό. Κάπως έτσι και ο Μπαρατιέ
εφόρμησε στην παιδική του ηλικία, έχοντας στο πίσω μέρος της καρδιάς του τα
«400 χτυπήματα» και το «Τελευταίο Μετρό».

Τρία χρόνια μετά τον πόλεμο. Έχει σημασία αυτό. Ο κόσμος πορευόταν προς το
καλύτερο, ξεφορτώνοντας από πάνω του τα περιττά βάρη. Πώς γινόταν με την
αρχαία Σπάρτη και τον Καιάδα; Κάπως έτσι. H πολεμική – και η μεταπολεμική –
κοινωνία, ανάμεσα στα περιττά βαρίδια, ξεφόρτωνε και… κακά, μικρά παιδιά.
Τίγκα τα σωφρονιστικά ιδρύματα ανηλίκων. Για ποικίλους λόγους. Ένα από αυτά
λειτουργεί σαν μικρογραφία αυταρχικής κοινωνίας. Προπονητικό κέντρο αυριανών,
φρόνιμων πολιτών. Αυτό που στα νεοελληνικά λέμε «σκάσε και κολύμπα».
Ρυθμισμένη η εξουσία σε βαθμό ψηφιακής μηχανής. Από πάνω το «αόρατο»
οικονομικό κέντρο φιλάνθρωπων κυριών. Eντoλοδόχος τους ο διευθυντής, δηλαδή ο
πρωθυπουργός. Από κάτω οι δάσκαλοι, δηλαδή οι υπουργοί. Και στον πάτο τα
απόβλητα. Τα… κακά παιδιά. Ο «κουρεμένος» (με την ψιλή) ανυποψίαστος λαός.
Μονοκομματική διοίκηση, μονοκομματική κατεύθυνση, μονοκομματικά «γράμματα».
Περίφημα!

Μπορεί να ανασαίνει έτσι μια κοινωνία; Εξαρτάται. H ελληνική εκείνης της
εποχής ζούσε, αλλά φυτοζωούσε. Οι μισοί στα ξερονήσια, οι άλλοι μισοί στον
τρόμο και τη φοβέρα. H Γαλλία όχι. Αυτή και η διαφορά ανάμεσα στο
καπιταλιστικό κέντρο και την τριτοκοσμική περιφέρεια. Ως εκ τούτου, ο… Ντε
Γκωλ (ο άρχων του εν λόγω σωφρονιστικού οικοτροφείου) «ήθελε» τον
σοσιαλδημοκράτη αντίπαλό του. Αμ πώς αλλιώς θα μπορούσε να επέλθει κάποια
στοιχειώδης ισορροπία; Μόνο με τις κατραπακιές; Έτσι, στον μύθο (που δεν είναι
μύθος, αλλά πέρα ώς πέρα αυτοβιογραφική αλήθεια) εισβάλλει κοντός, φαλακρός
δάσκαλος με τρυφερή καρδιά και δύο αποσκευές ανά χείρας: τον ορθολογισμό
(λογική) και τον πολιτισμό (μουσική). Οι δύο αποσκευές που μετακινούν μια
κοινωνία από τη Μακρόνησο του Παπάγου στον Διαφωτισμό και τον ευρωπαϊκό
ουμανισμό.

«Τα παιδιά της χορωδίας»… τραγουδούν τα «400 χτυπήματα» του Τριφό!

Ο διαφωτιστής προκειμένου να εξημερώσει τα ήθη και την παιδική ταραχή,
καταφεύγει στη γνωστή και πάγια τακτική. Δηλαδή στη Μουσική. Μάλιστα, την
Αναγεννησιακή. Ο λόγος είναι εντελώς σημαδιακός. Επιστροφή στις «πηγές» από
τις οποίες ξεδίψασε η ευρωπαϊκή, πολιτιστική, υπεροχή. Τα παιδιά πρέπει να
αναδιαπαιδαγωγηθούν από τους πρώτους δάσκαλους του ευρωπαϊκού γένους.
Καταλάβατε; Πρώτα οι αρχαίοι τραγικοί, ύστερα ο Καμπανέλλης Είναι ζήτημα
προτεραιοτήτων.

Πέφτει, όμως, πάνω στο ντουβάρι του δεξιού αυταρχισμού. Έτσι, αναγκάζεται να
μεταφέρει το μάθημα της (χορωδιακής) μουσικής στο κρυφό σχολειό και την
παρανομία. H μονομαχία κορυφώνεται, ο «πρωθυπουργός» πεισμώνει, ο
«σοσιαλδημοκράτης» δάσκαλος επιμένει και η κατάσταση χειροτερεύει. Στο μεταξύ,
η οικονομική εξουσία των φιλάνθρωπων ευεργετών αρχίζει να κλονίζεται προς τον
δικό της δεξιό εκλεκτό και περισσότερο να εμπιστεύεται τον φιλελεύθερο…
εξαερισμό. Με λίγα λόγια, ό,τι και να γινόταν ο κύβος είχε ριφθεί. Προκειμένου
η Γαλλία προς το Αύριο να πορευτεί!

Όλα αυτά που εκ πρώτης όψεως θυμίζουν στεγνές, πολιτικές ασκήσεις επί χάρτου,
έρχονται από «πίσω», από τα «πλάγια», από τις χαραμάδες. Είναι αυτό που λέμε ο
«φέρων-οικοδομικός-οργανισμός» του σεναρίου. Δηλαδή υπάρχουν εκεί, αλλά αν δεν
θέλεις και αν δεν… το ψάξεις πολύ, δεν θα τα βρεις. Αμ τι νομίσατε, πως ο
Μπαρατιέ είναι ένας από τους πολιτικούς αερολόγους του «Ελληνικού Κέντρου
Κινηματογράφου»; Τις μνήμες του θέλει να καταθέσει. Όχι όπως-όπως ούτε χύμα
στο κύμα. Είπαμε, όσο μια προσωπική ιστορία σε βάθος την σκαλίζεις τόσο σε
ακόμα μεγαλύτερο βάθος καταλήγει το τρυπάνι της επεξεργασίας. Που πά’ να πει
τα εξής: Το μελό μεταμορφώνεται σε βιωμένη και νοσταλγική εμπειρία και το
δάκρυ σε κομψή… ευαισθησία. Πάω στοίχημα. Αν ζούσε ο Τριφό και έβλεπε την
ταινία, θα πίστευε πως την έκανε αυτός. Πώς να σας το πω; Από το «Σινεμά ο
Παράδεισος», κάπως και πληρέστερα αλλιώς!

Έρωτας και προδοσία

Δώδεκα χρόνια μετά το «Ossessione» (1942), την πρώτη του σκηνοθεσία, ο Λουκίνο
Βισκόντι μπαίνει πιο δυνατά και αποφασιστικά στο μελόδραμα και με το «Senso»
(1954) μετατρέπει μία ερωτική ιστορία σε κινηματογραφική όπερα, επανάσταση και
προδοσία. Ιστορικά είναι η πρώτη, πλήρης, απάντηση της Ευρώπης στο επικό
ρομάντζο του Χόλιγουντ και της αμερικανικής κουλτούρας. Μια κοντέσα (Αλίντα
Βάλι), οπαδός της εθνικοαπελευθερωτικής επανάστασης και της ένωσης, με την
Ιταλία, της κατεχόμενης από τους Αυστριακούς Βενετίας, ερωτεύεται παράφορα και
ανεξέλεγκτα νεαρό, ερωτύλο λοχαγό του αντίπαλου. Έτσι μπαίνουν σε κίνηση όλες
οι αντιθετικές δυνάμεις. Προσωπικές, αλλά κυρίως κοινωνικές. Όσο η καρδιά της
ταπεινώνεται τόσο το «κίνημα» αναπτύσσεται. Έτσι η Ιστορία που σε αυτή την
όπερα – όπως και σε κάθε όπερα – λειτουργεί σαν φόντο, παίζει πρωταγωνιστικό
ρόλο. Έτσι η δική του, προς την καρδιά της, προδοσία, λειτουργεί ταυτόχρονα
και ως δική της προς την πατρίδα προδοσία. Με αποτέλεσμα, στο τέλος, τα δικά
της ερωτικά συντρίμμια να την σπρώξουν στον ολοκληρωτικό ξεπεσμό. Τον
εκδικείται και του ανταποδίδει τα χειρότερα. Τον καταδίδει, ως λιποτάκτη,
στους Αυστριακούς και με το χέρι του αποσπάσματος των δικών του στρατιωτών…
τον εκτελεί!

Για την εποχή του μοναδικός θησαυρός σκηνικών, κοστουμιών, σεναρίου,
δραματουργίας. Ένα από τα κορυφαία μελοδράματα βισκοντικής αισθητικής, με
πρώτο και ανεπανάληπτο το «Λούντβιχ», που μαζί με το «Μπάρι Λίντον» του
Στάνλεϊ Κιούμπρικ αποτελούν το αξεπέραστο και ετερόκλητο δίδυμο ταινιών
«εποχής» της δυτικής, κινηματογραφικής, τοιχογραφίας!

Ανάλατη και «απρόσωπη»

Αν τόσοι συντελεστές, τόσα λεφτά, τόσοι stars και τόσα αμερικανικά μυαλά
καταφέρνουν να κάνουν μια τόσο ανάλατη, προβλέψιμη και «απρόσωπη» κωμωδία όπως
τα «Πεθερικά της συμφοράς» (Meet the Fockers), τότε να πάρει όλο το Χόλιγουντ
και να το σηκώσει μέχρι τα αιώνια, παγωμένα βουνά!

H συνταγή είναι πρόσφατη και τριπλή. Έγινε στη «Συμμορία των 11» και των «12»,
συνεχίστηκε με το «Εξ επαφής» (Closer) που συντόμως θα επιδράμει επί αθηναϊκών
αιθουσών και προχωράει ακάθεκτη κατά κωμωδία μεριά. Δηλαδή, πολλοί, μα πολλοί
αστέρες με στόχο τα πολλά λεφτά. Σε τριτεύουσα μοίρα η ουσία. Σημασία έχει η
ποσότητα των βεντετών. Περίπου όπως η μαρκίζα στο «Δελφινάριο». Όπως
Βουτσάς-Βέγγος-Ψάλτης-Χάρρυ Κλυνν (ας πούμε) έτσι και στους «Fockers». Με την
εξής σειρά: Ρόμπερτ Ντε Νίρο-Ντάστιν Χόφμαν-Μπάρμπρα Στρέιζαντ-Μπεν Στίλερ.
Ονόματα με ουρά!

Τι συμβαίνει; Οφθαλμοφανώς περίπου το εξής: H ακροδεξιά οικογένεια της νύφης
(Τέρι Πόλο), με επικεφαλής τον συνταξιούχο κατάσκοπο της CIA Ρόμπερτ Ντε Νίρο,
επισκέπτεται τους αριστερούς, οικολόγους γονείς του γαμπρού (Μπεν Στίλερ), με
επικεφαλής τον Ντάστιν Χόφμαν και μούσα αυτού την Μπάρμπρα Στρέιζαντ.

Εν τέλει, αυτό που συμβαίνει είναι ο Ντε Νίρο με… σουτιέν, ο Χόφμαν με
σαγιονάρες και βερμούδα και η Μπάρμπρα με σιδερωμένη, από τα μπότοξ,
επιδερμίδα. Πες αλεύρι, το «Μακρυκωσταίοι και Κοντογιώργηδες» σε γυρεύει!

Άτακτη γκονταρική υποχώρηση

H πολιτική διαδρομή του Ζαν Λικ Γκοντάρ ακολουθεί την ίδια τροχιά με αυτή
πολλών Ευρωπαίων διανοουμένων.

Από τη μια μαύρο δάκρυ για τα δεινά του πολέμου, από την άλλη μέσα στο
αδιέξοδο και τη σύγχυση καταλήγουν να συνηγορούν πλαγίως με τις θέσεις του
εχθρού.

Παράδειγμα; Το «Notre musique» (H δική μας μουσική). Το επόμενο μετά το
αριστοτεχνικό «Ελεγεία του έρωτα» (για την Αντίσταση) εγχείρημα του ανήσυχου,
του αιώνιου έφηβου, αλλά και ταυτόχρονα «τυφλού» και δογματικά προσκολλημένου
στις επαμφοτερίζουσες θέσεις του, Ζαν Λικ Γκοντάρ.

H λογική που διαμορφώνεται μέσα από έναν διαρκή πυροβολισμό εικόνων, τσιτάτων,
αποσπασματικών διαλόγων και κατακερματισμένων εικόνων, πάει περίπου κάπως
έτσι: Πρώτο, ο Πόλεμος, ο κάθε πόλεμος είναι το απόλυτο κακό. Λάθος. H Ιστορία
έχει αποδείξει πως η Βία, όπως καθετί, είναι πολυδιάστατη και πολυμορφική. Διά
της βίας και το «κακό» και το «καλό». Με άλλα λόγια, βία από ποιους και γιατί.

«H δική μας μουσική». Αντιπολεμικοί λυγμοί ενός αθεράπευτα μικροαστού διανοούμενου με το όνομα Ζαν Λικ Γκοντάρ!

Δεύτερο, η πραγματική Ηλικία της Ανθρωπότητας είναι τόσο μικρή όσο και ενός
μικρού, αυτιστικού, παιδιού. Εύκολη ρητορεία, κοινότοπη διαπίστωση. Από τη
στιγμή που τα κίνητρα των κοινωνικών δυνάμεων είναι διαμετρικά αντίθετα, είναι
«φυσικό» να προκύπτουν διαρκώς βίαιες συγκρούσεις σε διαφορετικές εποχές, σε
διαφορετικά σημεία και για διαφορετικούς, εξωτερικούς λόγους.

Τρίτο, το αποτέλεσμα αυτής της απλοϊκής λογικής, διατυπωμένης με τόσο σύνθετα,
άναρχα και αλληλοσυγκρουόμενα, φιλολογικά επιχειρήματα, μοιάζει εν τέλει με
ανάθεμα εναντίον πολέμου επιπέδου ελληνικής Αρχιεπισκοπής.

Αγαπητοί μου, δεν το κρύβω. Ο Γκοντάρ ήταν ένας από τους… θεούς μου. Από
αυτόν κρατάω την ανήσυχη σκέψη του, το αστραφτερό πνεύμα του, την απεριόριστη
διαφορετικότητά του και τη μαχόμενη Ποίησή του. Όμως, ουδείς αλάνθαστος. Ακόμα
και οι θεοί!

Πάρε τη σκόνη σου και μπρος!

Μπορεί «H σκόνη που πέφτει» (του Τάσου Ψαρρά), συγκρινόμενη με τις
κουρελούδες, τις ασυναρτησίες και τις αρλούμπες του πρόσφατου Φεστιβάλ
Θεσσαλονίκης να έλαμψε σαν φλογισμένο κάρβουνο, αλλά σε ένα σοβαρό,
επαγγελματικό και συνηθισμένο κινηματογραφικό τοπίο δεν παύει να είναι
κάρβουνο!

Το απόλυτο μέτρο της σημερινής εσωστρεφούς, καθυστερημένης ελληνικής
κινηματογραφίας. Εντελώς. Δηλαδή, τα συνήθη. Εξαιρετική ιδέα, επίπεδη,
σχηματική, αφελής δραματουργική και αισθητική επεξεργασία. Πώς το λένε. Από
ιδέες εντάξει. Από σεναριογράφους και σκηνοθέτες… πετάξει! Έχουμε και λέμε:
Μεσόκοπος (Σοφοκλής Πέππας), φυσικά δημοσιογράφος, φυσικά αριστερός, φυσικά
παντρεμένος, φυσικά βαριεστημένος, ανακαλύπτει από τηλεοπτική, ρεπορταζιακή
εικόνα πως ο μακαρίτης ο πατέρας του δεν πολέμησε στον Εμφύλιο, όπως πίστευε ο
γιος, με το μέρος των δεξιών, αλλά με την πλευρά των αριστερών. Με τους καλούς
και ουχί με τους κακούς. Μπας και ζει, έχει δική του οικογένεια κάπου, σε
κάποιο σημείο της Ανατολικής, πρώην, σοσιαλιστικής Γεωγραφίας;

H ανακάλυψη ανάβει φωτιά, διώχνει τη βαρεμάρα και δίνει κίνητρο για επιστροφή
στην Ιστορία και την ιδεολογία του. Έτσι αρχίζει η αναζήτηση, το δικό του
ρεπορτάζ, οι κόντρες ανάμεσα στο τώρα και το χθες και μία νέα, απροσδιόριστη
περιπέτεια. Μέχρι εδώ, οι προθέσεις. Από εκεί και κάτω, η σκόνη. H αναζήτηση
(δηλαδή το θρίλερ) καταλήγει τουριστική χαλκομανία. Οι σχέσεις σε κρεβάτι (με
τη βοηθό του) και γραφικές, αριστερές, καρικατούρες. Και η περιπέτεια σε
αριστερή Φωσκολιάδα. Μα – επιτέλους – δεν βλέπουν, δεν εκσυγχρονίζονται, δεν
ανησυχούν; Μπα! σκόνη παντού. Σκόνη στην ανάπτυξη, σκόνη, στους χαρακτήρες,
σκόνη στο ντεκόρ, σκόνη στην αφήγηση, σκόνη στη σκηνοθεσία. Να δούμε πότε θα
βγει το ξεσκονόπανο να λάμψουν – επιτέλους – η ομορφιά και η αλήθεια!

Εφιαλτική ορειβασία στις Άνδεις

Μεταξύ ντοκιμαντέρ και μυθοπλασίας. Ο Κέβιν ΜακΝτόναλντ (περισσότερο ρεπόρτερ
παρά κινηματογραφιστής) με το «Touching the void» επιχειρεί να αναβιώσει ένα
αληθινό περιστατικό εφιαλτικής, θανατερής ορειβασίας. Όπου δύο τολμηροί
Βρετανοί προσπάθησαν να «κυριεύσουν» την κορυφή των απροσπέλαστων περουβιανών
Άνδεων με αποτέλεσμα ο ένας εξ αυτών να τσακίσει το πόδι του και να βρεθεί…
ετοιμόρροπος σε χαράδρα, απέναντι από τον Χάρο και το απέραντο κενό!

Εξαιρετική, πρώτη, ύλη για τη δημιουργία ενός αναπαραστατικού, ανατριχιαστικού
ντοκουμέντου. Ωστόσο, το πλεονέκτημα γίνεται μειονέκτημα. Γιατί ο σκηνοθέτης
διακόπτει την αφήγηση με τις αναπαραστατικές σκηνές και καταφεύγει στις
προσωπικές αφηγήσεις των ίδιων, ζώντων, ορειβατών. Αυτό το διαρκές πηγαινέλα,
μεταξύ δράσης και λόγου, σασπένς και τηλεοπτικής εξομολόγησης, φρενάρει και
μερικές φορές εκμηδενίζει τη δύναμη της εικόνας. Πώς να σας το πω; Τα δύο αυτά
μεγέθη δεν ταιριάζουν. Από τη μια, ο ορειβάτης μέσα στη χιονοθύελλα, στο
σκοτάδι και τον… θάνατο και από την άλλη, ο ίδιος ορειβάτης (σήμερα) σε γκρο
πλάνο (κοντινό) να σχολιάζει τα δρώμενα. Δεν γίνεται.

«Αγγίζοντας το κενό». Ραντεβού με τον θάνατο στις χιονισμένες Άνδεις

Έτσι, από αυτή την ακραία εμπειρία, δύο πράγματα κρατάω στον θετικό
απολογισμό. Πρώτα η σχεδόν προκατακλυσμιαία σχέση του Ανθρώπου με την Φύση
(μέσα από καταιγιστικές εικόνες επιβίωσης στο παγωμένο… πουθενά) Και τέλος
οι αρχέγονες, οι ακατάβλητες δυνάμεις ενός θηριώδους… πρωτόπλαστου να
γαντζωθεί με νύχια και δόντια από τη Ζωή. Μπροστά σε αυτό το σαρκικό βίωμα
επιβίωσης, αρκετές αμερικανικές ταινίες με το ίδιο θέμα μοιάζουν με…
κουδουνίστρα!