Mύθοι και αλήθειες για το Διάστημα

«1,2 δισεκατομμύρια φορές αυξήσαμε τις γνώσεις μας για τον κόσμο», λέει ο κ. Διονύσης Σιμόπουλος

Συμπληρώνονται τέσσερις δεκαετίες από τότε που ο άνθρωπος ξεκίνησε την
περιπλάνησή του στο Διάστημα ανακαλύπτοντας συνεχώς καινούργια πράγματα.
«Σχεδόν 1,2 δισεκατομμύρια φορές αυξήσαμε τις γνώσεις μας για τον κόσμο από
την εποχή που παρατηρούσαμε το Σύμπαν με μικρά οπτικά τηλεσκόπια και
ραδιοτηλεσκόπια», λέει στα «NEA» ο διευθυντής του Πλανηταρίου Διονύσης
Σιμόπουλος.

«H επιτυχημένη προσεδάφιση πριν από λίγες ημέρες της διαστημοσυσκευής Huygens
στο φεγγάρι του Κρόνου, τον Τιτάνα, είναι ένας ακόμη σταθμός στο διαστημικό
“μπουσούλημα” του ανθρωπίνου είδους μακριά από τη γήινη “κούνια” του»,
προσθέτει από την πλευρά του ο αναπληρωτής καθηγητής Φυσικής του Διαστήματος
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ξενοφών Μουσάς.

Όλα αυτά τα χρόνια η ματιά του ανθρώπου έφθασε μέχρι τις «απαρχές» του
Σύμπαντος και του χρόνου. Τα τελευταία δέκα χρόνια αποκτήσαμε γνώσεις που
μετέβαλαν ριζικά τις ιδέες που είχαμε για τον κόσμο, λέει στα «NEA» ο Ιωάννης
Ηλιόπουλος, διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της
Γαλλίας (CNRS) και διευθυντής στο Εργαστήριο Θεωρητικής Φυσικής της Ecole
Normale Superieure στο Παρίσι.

Επισημαίνει μάλιστα ότι τα επόμενα χρόνια, με ειδικό δορυφόρο που θα
εκτοξευτεί στο Διάστημα, «αν όλα πάνε καλά, θα είμαστε σε θέση να αντλήσουμε
πληροφορίες για τα πρώιμα στάδια δημιουργίας του κόσμου, όταν οι γαλαξίες και
οι πλανήτες δεν ήταν παρά ανομοιόμορφα απειροελάχιστα στίγματα». Αλλά και για
τη δομική σύσταση της αρχέγονης «σούπας», η οποία εξελίχθηκε στον κόσμο που
μας περιβάλλει.

«Επιτέλους, είδαμε τη Γη»

H εικόνα της Γης από το Φεγγάρι, έτσι όπως την είδαν για πρώτη φορά οι
αστροναύτες των διαστημικών αποστολών «Apollo», είναι κατά τον καθηγητή
Αστροφυσικής στο Πανεπιστήμιο Paris VI της Γαλλίας και ερευνητή στο Ινστιτούτο
Αστροφυσικής του Παρισιού, Νικόλαο Πράντζο, μία από τις μεγαλύτερες
στιγμές της ανθρώπινης περιήγησης στο Διάστημα. «H μορφή της Γης μέσα στην
απεραντοσύνη του Σύμπαντος ήταν ένα δυνατό σοκ για τους αστροναύτες. H άποψη
του κόσμου μας από μακριά, μας βοήθησε τότε να καταλάβουμε τη μοναδικότητα του
πλανήτη, την ομορφιά και το μεγαλείο του».

Σύμπαν 13,7 δισ. ετών

Μία από τις σημαντικότερες στιγμές της περιήγησης στο Διάστημα ήταν ότι
καταφέραμε να δούμε, με τη βοήθεια ενός δορυφόρου της NASA, τη μορφή που είχε
ο κόσμος μας 380.000 χρόνια ύστερα από την εμφάνισή του. Ο δορυφόρος WMAP
τέθηκε σε ειδική, σταθερή, τροχιά (L2) γύρω από τη Γη τον Ιούνιο του 2001 και
κατάφερε να υπολογίσει με πρωτοφανή ακρίβεια την ηλικία του Σύμπαντος – 13,7
δισεκατομμύρια χρόνια – αλλά και να διακρίνει, μέσα σε εκείνη την αρχέγονη
«σούπα», τα σπέρματα της μελλοντικής δημιουργίας των αμέτρητων Γαλαξιών που
εμφανίστηκαν ύστερα από εκατομμύρια χρόνια! Ξέρουμε ότι υπάρχει κάπου κρυμμένο
ένα μικρό παράθυρο, που στο απώτερο μέλλον θα μας αποκαλύψει την «αγή του
χρόνου». Το παράθυρο είναι τα νετρίνα και τα γραβιτόνια, απειρο-ελάχιστα
σωματίδια, τα οποία όταν θα φτιάξουμε τηλεσκόπια που θα μπορούν να
αποκωδικοποιήσουν τις πληροφορίες τους, θα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τι
συνέβη πριν από 13,7 δισ. χρόνια. Γιατί είναι οι μόνοι αυτόπτες μάρτυρες της
εμφάνισης του κόσμου.

ΜΑΥΡΕΣ ΤΡΥΠΕΣ

Το μυστήριο του Αϊνστάιν

H ανάπτυξη τηλεσκοπίων που αποκωδικοποιούν τις πληροφορίες των ακτίνων X και Γ που «μπλοκάρονται» στην ατμόσφαιρα, μας βοήθησε να ανιχνεύσουμε φαινόμενα όπως οι μαύρες τρύπες, στη μελέτη των οποίων έχει αφιερωθεί ο Βρετανός Στέφεν Χόκινγκ

H ανάπτυξη διαστημικών τηλεσκοπίων που μπορούν να αποκρυπτογραφούν τις ακτίνες
X, μας βοήθησε να επιβεβαιώσουμε την ύπαρξη των μαύρων τρυπών, που
περιγράφηκαν για πρώτη φορά με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Άλμπερτ
Αϊνστάιν.

Οι μαύρες τρύπες εικάζεται πως δεν είναι τίποτα άλλο από αστέρια, τα οποία
καθώς πεθαίνουν εκρήγνυνται, γίνονται σούπερ νόβα και στη συνέχεια καταρρέουν,
με τη μάζα τους να συστέλλεται σε τέτοιο βαθμό ώστε ο όγκος τους πλέον να
είναι απίστευτα μικρότερος απ’ ό,τι αρχικά. Γύρω, όμως, από αυτόν τον όγκο
σχηματίζεται ένα απίστευτα δυνατό βαρυτικό πεδίο, το οποίο έλκει οτιδήποτε. H
μαύρη τρύπα, άλλωστε, είναι αόρατη, επειδή εμποδίζει ακόμη και το φως να
ξεφύγει από αυτήν. Το μαγνητικό πεδίο της, δηλαδή, εμποδίζει τα φωτόνια να
φύγουν, να ταξιδέψουν και να μεταδοθεί.

Το ισχυρό τους βαρυτικό πεδίο «καταβροχθίζει» με την ίδια ευκολία όχι μόνο το
φως και την ενέργεια, αλλά και την ύλη από γειτονικά αστέρια. Για τον λόγο
αυτό ακριβώς οι επιστήμονες μπορούν να εντοπίσουν την ύπαρξή τους έμμεσα, αφού
η απευθείας παρατήρηση είναι αδύνατη, μιας και οι μαύρες τρύπες είναι
«αόρατες».

ΚΟΜΗΤΕΣ

Έμειναν αναλλοίωτοι από την αρχή του χρόνου

Απομεινάρια των νεφών αερίου που συντέλεσαν στη δημιουργία του ηλιακού μας
συστήματος, πριν από 4 και πλέον δισεκατομμύρια χρόνια, φτιαγμένοι από σκόνη
και πάγο, βομβαρδίζουν τη Γη από την εποχή που ήταν νεογέννητη. Τα τελευταία
χρόνια διαστημοσυσκευές και τηλεσκόπια έχουν φωτογραφήσει κομήτες και έχουν
μελετήσει τις «ουρές» τους, δηλαδή τα υλικά που απελευθερώνονται (παγωμένο
νερό, διοξείδιο του άνθρακα, σκόνη, πετρώματα) όταν αυτοί θερμαίνονται από τις
ακτίνες του ήλιου. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι η ζωή στη Γη «πυροδοτήθηκε»
από την πρόσκρουση κάποιου κομήτη, ενώ κάποιοι άλλοι έχουν κατά καιρούς
υποστηρίξει ότι ακόμη και ο ωκεανός προκλήθηκε από τους πάγους κομητών. Τον
προσεχή Ιούνιο, η διαστημοσυσκευή Deep Impact που εκτοξεύτηκε πριν από λίγες
ημέρες από τις ΗΠΑ, θα βομβαρδίζει τον κομήτη Temple 1 σε απόσταση 83
εκατομμυρίων μιλίων από τη Γη, ώστε να διαπιστωθεί από πρώτο χέρι τι κρύβουν
μέσα τους αυτά τα σώματα που έχουν μείνει αναλλοίωτα από τη δημιουργία του
ηλιακού μας συστήματος. Ενδιαφέρον έχει να διαπιστωθεί αν η σύσταση του πάγου
τους είναι αντίστοιχη με εκείνη των παγετώνων της Γης.

ΑΡΗΣ

Ο Κόκκινος Πλανήτης είχε μόνο νερό

H αποστολή σε τροχιά γύρω από τον Άρη διαστημοσυσκευών και ρομποτικών οχημάτων – το Spirit και το Opportunity εξακολουθούν να «εργάζονται» στην επιφάνειά του – συγκέντρωσαν τεράστιο όγκο δεδομένων που αποδεικνύουν ότι ουδέποτε υπήρχε νοήμων ζωή στον Κόκκινο Πλανήτη, παρά μόνο μεγάλες ποσότητες νερού

Μύθος με ισχυρή δόση επιστημονικής φαντασίας αποδείχτηκε και το ενδεχόμενο να
υπήρχε στον Άρη νοήμων ζωή. Διάφορες γεωλογικές διαπλάσεις που εντοπίστηκαν
στις αρχές του 20ού αιώνα με τη βοήθεια επίγειων τηλεσκοπίων, ερμηνεύτηκαν από
διάφορους ειδικούς ως τεχνικά έργα αρδευτικού χαρακτήρα. Τις τελευταίες δύο
δεκαετίες, δεκάδες διαστημοσυσκευές που εξέτασαν εξονυχιστικά τον Κόκκινο
Πλανήτη, σε συνδυασμό με δεδομένα που συλλέχθηκαν και συλλέγονται επιτόπου από
οχήματα ρομπότ, ενίσχυσαν την πεποίθηση ότι ο Άρης που έχει ηλικία περί τα 4
δισεκατομμύρια χρόνια, απέχει από τη Γη κατά μέσο όρο 227.940.000 χιλιόμετρα
και έχει διάμετρο 6.787 χιλιόμετρα, διέθετε μεγάλες ποσότητες νερού. Ενδείξεις
όπως η ύπαρξη θειικού άλατος – που απέμεινε στην επιφάνεια όταν το νερό
εξατμίστηκε – σημάδια σε πετρώματα και ίχνη ορυκτών, καθιστούν βέβαιη την
αρχέγονη ύπαρξη μεγάλης λίμνης ή θάλασσας στον Άρη, που ίσως να ενθάρρυνε την
εμφάνιση μικροοργανισμών αλλά σε καμία περίπτωση την ευδοκίμηση νοήμονος ζωής.

ΑΦΡΟΔΙΤΗ

Πολύ… καυτή για να ζήσεις

Ευσεβής πόθος αποδείχτηκε η υπόθεση που επικρατούσε στη δεκαετία του 1960, ότι
η Αφροδίτη μπορεί να φιλοξενεί απλές μορφές ζωής εξαιτίας των «αερίων του
θερμοκηπίου» που φαινομενικά δημιουργούσαν ένα ζεστό περιβάλλον. Όμως η
αποστολή της διαστημοσυσκευής «Μαγγελάνος» που βρέθηκε κοντά στην Αφροδίτη από
το 1989 μέχρι το 1994 έδειξε ότι ο πλανήτης αυτός έχει την πιο ζεστή επιφάνεια
από κάθε άλλο πλανήτη στο ηλιακό μας σύστημα και επομένως θα ήταν αδύνατο το
ενδεχόμενο ζωής. H Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος ετοιμάζεται να στείλει φέτος
στην Αφροδίτη τη διαστημοσυσκευή Venus Express που θα μελετήσει την ατμόσφαιρά
της και θα προσπαθήσει να καταγράψει τις αιτίες που δημιουργούν στα απώτερα
στρώματά της ανέμους που κινούνται με την ιλιγγιώδη ταχύτητα των 360
χιλιομέτρων την ώρα.