H πλαστή συνείδηση

Η Άννα Μακράκη με τον Νίκο Μωρόγιαννη στην παράσταση του έργου «Ένα ψέμα του μυαλού», στο θέατρο «Εμπρός»

Για να ξεκινήσω με μια από τις πιο αυταπόδεικτες εφαρμογές αυτής της
θεωρητικής θέσης στην πράξη είναι ο λεγόμενος υπαρκτός σοσιαλισμός, ο οποίος
ουσιαστικά ενέγραψε πάνω στη συνείδηση λαών διψασμένων επί αιώνες για
δικαιοσύνη, ισότητα, ελευθερία, μια ιδεολογία, ένα σύστημα μέσων, σκοπών και
αξιών που δημιούργησε μια κρούστα, μια πλαστή βιτρίνα που σκέπασε τις
αυθεντικές και πρωτογενείς επιθυμίες εκατομμυρίων ανθρώπων και κατασκεύασε ένα
ψευδές πλέγμα που για χρόνια υποκατέστησε την αληθινή τους συνείδηση. Υπάρχει
τραγικότερη επιβεβαίωση αυτού του γεγονότος από τους εκατοντάδες αγωνιστές που
στήθηκαν στον τοίχο μπροστά στα πάσης φύσεως εκτελεστικά αποσπάσματα
ζητωκραυγάζοντας υπέρ μιας ιδεολογίας που αποδείχτηκε στην πράξη πλαστή,
απατηλή, συχνά φαύλη και οπωσδήποτε ψευδέστατη;

Το ενδιαφέρον όμως της μαρξιστικής θεωρίας περί ψευδούς συνειδήσεως βρίσκεται
στη διαπίστωση πως επαληθεύεται και για τον άλλο κόσμο, τους αντίποδες. Τόσο,
που μπορεί κανείς να σκέπτεται πως όσοι ζητωκραύγαζαν για τις ψευδείς
ιδεολογικές τους εμμονές στημένοι στους τοίχους ήταν τόσο πεπλανημένοι όσο
εξαπατημένοι ήταν και οι μετέχοντας στα εκτελεστικά αποσπάσματα, οι οποίοι
υπερασπίζονταν με «βεβαιότητα» για την αλήθεια των αρχών τους την άλλη
ιδεολογία εν ονόματι των αρχών της οποίας δίκαζαν και καταδίκαζαν. Γιατί η
μαρξιστική θέση δεν κάνει διακρίσεις ιδεολογιών. Κάθε ιδεολόγημα είναι
πλαστικό φίμωτρο που φιμώνει την αυθεντική έκφραση της «καθαρής» συνείδησης.

H μαρξιστική αρχή έχει κύρος και στα μεγάλα λογοτεχνικά και θεατρικά
κείμενα που ερμηνεύουν τα ανθρώπινα κίνητρα και τις ανάλογες μ’ αυτά πράξεις.
Οι Οιδίποδες, οι Μήδειες, οι Προμηθείς πλάνητες και πεπλανημένοι ήταν, η
καταστροφή τους, η «τύφλα» τους δεν ήταν τίποτε άλλο παρά βεβαιότητες που
στηρίχτηκαν πάνω σε ψευδείς ιδεολογικές ή ηθικές ιδεολογικές συνταγές. Αλλά
και τα ιστορικά πρόσωπα, όπως οι πράξεις τους τεκμηριώνονται από τους μεγάλους
ιστορικούς, τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, θύματα της ιδεολογικής ψευδαίσθησής
τους υπήρξαν: Θεμιστοκλής, Αλκιβιάδης, Δημοσθένης. Για να μην πάμε στον
Ναπολέοντα και τον Χίτλερ.

Ο μεγάλος αυτός πρόλογος έγινε για να φανεί πόσο «φιλοσοφικά»
ενδιαφέρον είναι το σκεπτικό πάνω στο οποίο αφηγείται την ιστορία μιας
αμερικανικής οικογένειας ο Σαμ Σέπαρντ στο έργο του με τον ενδεικτικό τίτλο
«Ένα ψέμα του μυαλού». Μια λογιότερη απόδοση θα ήταν «μια ψευδής συνείδηση» ή
«μια πνευματική πλάνη».

Ο Σέπαρντ είναι ένας βαθιά προβληματισμένος Αμερικανός διανοούμενος και
καλλιτέχνης. Τον πρωτογνωρίσαμε πριν από 20 χρόνια πάντα από τον πρωτοπόρο
Κάρολο Κουν που σκηνοθέτησε το θεμελιώδες έργο του «το θαμμένο παιδί».
Αργότερα είδαμε και το «Τρελοί για έρωτα» με σκηνοθέτη τον Βολανάκη και την
«Άγρια Δύση» που σκηνοθέτησε ο Βουτέρης. Ο Σέπαρντ, ακολουθώντας τον κανόνα
του μεγάλου θεάτρου από τους τραγικούς έως τους Αμερικανούς προγόνους του, τον
Ο’ Νήλ, τον Μίλλερ, τον Τενεσί Ουίλλιαμς, τον Άλμπη, αποπειράται να ερμηνεύσει
την κοινωνία του μέσα από τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις, τις ματαιώσεις, τις
ελπίδες και τις αναστολές μιας οικογένειας και των σχέσεων των μελών της,
πιστεύοντας πως ο μικρός αυτός κοινωνικός πυρήνας είναι ένα μικρομοντέλο του
μικρόκοσμου που εξηγεί τον μακρόκοσμο και το μέγα ιστορικό σκηνικό.

Σαν το βότσαλο στη λίμνη…

Ο Τάσος Μπαντής (ναι, ο «παππούς» στην «Πολίτικη Κουζίνα» του Τάσου Μπουλμέτη) σκηνοθέτησε το «Ένα ψέμα του μυαλού» του Σαμ Σέπαρντ

Στο έργο που ανέβασε ο Μπαντής στο θέατρο «Εμπρός» επαναφέρει το παλιό του
μεθοδολογικό σχήμα. Εκκινεί από ένα σύνηθες επεισόδιο βίας, τη βιαιοπραγία
ενός συζύγου που προκαλεί διανοητικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο της συζύγου
του. Τώρα απ’ αυτό το γεγονός ο Σέπαρντ δημιουργεί απανωτούς κύκλους συνεχώς
διευρυνόμενους, όπως όταν πετάμε ένα βότσαλο στη λίμνη. Ο συγγραφέας προσπαθεί
να ανιχνεύσει κίνητρα και σκοπούς, απλώνοντας τον προβληματισμό του στις δύο
οικογένειες των δύο συζύγων. Ο νεαρός πατέρας, η μητέρα, ο αδελφός και η
αδελφή του συζύγου, ο πατέρας, η μητέρα, ο αδελφός της συζύγου.

Ενώπιον της συγκεκριμένης πράξης, της βιαιοπραγίας του συζύγου, αποκαλύπτεται
ένα ευρύ φάσμα διαφορετικών προσεγγίσεων και «ερμηνειών» των μελών των
οικογενειών του ζεύγους. Ο καθένας από αυτούς έχει αποκρυσταλλωμένη εκ των
προτέρων άποψη για τις ανθρώπινες συμπεριφορές, έτοιμες συνταγές για τα αίτια,
τα κίνητρα και τους σκοπούς των άλλων. Και το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο
βρίσκεται στη διαπίστωση πως όλοι, ενώ διαφέρουν και τα επιχειρήματα και οι
ηθικές τους αρχές βάσει τον οποίων ερμηνεύουν το γεγονός, επικαλούνται την
ίδια Λογική, θεμελιώνουν τις απόψεις τους στις ίδιες αρχές και τα ίδια
αυθαίρετα αλλά αποδεκτά αξιώματα. Μόνο το τραυματισμένο μυαλό της παθούσης,
απελευθερωμένο από την κρούστα, το πλέγμα των ιδεολογικών «βεβαιοτήτων», σπάει
το τσόφλι των ιδεολογικών προκαταλήψεων και των στερεοτύπων. Φαντάζει όμως
στους «λογικούς» ως παραλογισμός, ως τρέλα, ως παράβαση της νόρμας.

Έτσι όλοι οι πλανημένοι, όσοι έχουν μια εικονική πραγματικότητα στη θέση μιας
κρυμμένης αυθεντικής αληθινής πραγματικότητας, καθίστανται εμπόδιο, δεσμός,
φίμωτρο, αστυνόμευση και λογοκριτικό σύστημα για την απελευθερωμένη αλήθεια
της συζύγου. Πώς είναι δυνατόν μια κακοποιημένη βάναυσα σύζυγος να είναι
ερωτευμένη και να αναζητά διακαώς τον απάνθρωπο βασανιστή της; Τα ιδεολογικά
φάλαρα όλων των άλλων είναι μια ανθολογία του ανθρώπινου τυπολογίου. Ο πατέρας
αφέντης, η προστατευτική μητέρα, ο συναισθηματικός αδελφός, η ανεξάρτητη
αδελφή του ενός, ο εγωκκεντρικός πατέρας, η αφελής μητέρα και ο «τιμωρός»
αδελφός της άλλης καλύπτουν όλο το φάσμα των στάσεων ζωής, άρα των ψευδών
παραστάσεων συμπεριφοράς που συναντά κανείς σε κάθε κοινωνία – και εδώ στην
αμερικανική.

Ο Σέπαρντ μάλιστα προχωρεί και τολμηρά τεκμηριώνει την άποψη πως η μόνη αληθής
παράσταση βίου είναι η θεατρική αναπαράσταση, ή αν θέλετε κάθε τέχνη που ενώ
φαίνεται να μιμείται τη ζωή, στην πραγματικότητα η ζωή είναι μια παρεξήγηση
και μια παραποίηση της αλήθειας που φανερώνει η τέχνη.

Αν αυτό ακούγεται κάπως πλατωνικό, έτσι πάντως θεμελιώνεται. Υπάρχει μια
αλήθεια, ποιητική αν θέλετε, ένα πρότυπο βίου που η ζωή προσπαθώντας να το
μιμηθεί πλανάται, παραστρατίζει, αλλοιώνει και διαστρέφει.

Έχω την εντύπωση πως η μετάφραση που αποπειράθηκε ο ίδιος ο Μπαντής έχει
προσκόμματα και εμποδίζει το ξεκαθάρισμα των σχέσεων και το λαμπικάρισμα των
χαρακτήρων. Βρήκα ευφυές το σκηνικό της Κεντάκα, που σαφώς «θεατροποιεί» τα
σκηνικά γεγονότα.

Ερμηνευτικό χάος και ανισότητες

Στη σκηνοθεσία επικρατεί μια περίεργη χαώδης κατάσταση. Εξηγούμαι. Άλλο
πράγμα είναι το χάος που επικρατεί στις σχέσεις των σκηνικών προσώπων και άλλο
πράγμα το ερμηνευτικό χάος. Φοβάμαι και μακάρι να κάνω λάθος πως το μέσο κοινό
φεύγει από την παράσταση με την υποψία πως έχει χάσει σημαντικά πράγματα από
τις επισημάνσεις του συγγραφέα.

Άνισες είναι και οι ερμηνείες των ηθοποιών, οι έμπειροι διασώζονται, οι
άπειροι πελαγοδρομούν. H Άννα Μακράκη, ο Μωρόγιαννης, η Ζορμπά διαγράφουν με
σαφήνεια τα όρια των χαρακτήρων που ενσαρκώνουν και εστιάζονται στα ουσιώδη
του ψυχολογικού και συναισθηματικού υλικού. H Όλγα Δαμάνη προχωρεί σε βάθος
ερμηνεία κλέβοντας την παράσταση. Ο Νούσιας, ο Άγης Εμμανουήλ, ο Πολυζωίδης
έχουν και ελλείψεις τεχνικής και συναισθηματικά κενά. H Εκάβη Ντούμα στον ρόλο
της ερωτευμένης συζύγου που «βλέπει» αλλιώς, «γράφει» και εγγράφει υποθήκες
για σπουδαία εξέλιξη.

INFO

«Ένα ψέμα του μυαλού» του Σαμ Σέπαρντ σε σκηνοθεσία Τάσου Μπαντή, στο θέατρο
«Εμπρός» (P. Παλαμήδη 2, πλατεία Αγ. Αναργύρων, Ψυρή, τηλ. 210-3238.990).