Έχουμε «δική μας» αισθητική θεωρία;

Κείμενα για την τέχνη γραμμένα από Έλληνες δεν υπάρχουν πολλά, ιδίως
πρωτότυπα. Μεταφράσεις σοβαρών μελετών εμφανίστηκαν αρκετές τα τελευταία
χρόνια, όπως βέβαια και πρωτότυποι πρόλογοι σε καταλόγους ατομικών ή
μουσειακών εκθέσεων και σποραδικά δοκίμια σε περιοδικά λογοτεχνίας κυρίως,
αφού ειδικό περιοδικό σαν το «Χρονικά Αισθητικής» του Π. Μιχελή ή σαν τον
«Ζυγό» του Φρ. Φραντζισκάκη δεν υπάρχουν σήμερα, όπως άλλωστε δεν υπάρχουν και
οι «Εποχές», η «Επιθεώρηση Τέχνης» και η «Κριτική» του M. Αναγνωστάκη.

Στις «χρυσές» εκείνες πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες η τέχνη και η φιλοσοφία
της απασχολούσε πολύ περισσότερο τους διανοουμένους, το κοινό και τις
εφημερίδες ακόμα, αν θυμηθούμε ότι τακτικά δημοσίευαν δοκίμια για προβλήματα
της τέχνης και του πολιτισμού οι Ευάγγ. Παπανούτσος, A. Ξύδης, E. Βακαλό, Αγγ.
Προκοπίου, M. Καλλιγάς, Γ. Π. Σαββίδης, χώρια οι ίδιοι οι ζωγράφοι.

H καλή αυτή παράδοση έχει κάποια ασυνέχεια στις ημέρες μας, μολονότι τα
εικαστικά ήλθαν στο προσκήνιο του δημοσίου ενδιαφέροντος, τα μουσεία έγιναν
δεκάδες και οι ιστορικοί τέχνης πάνω από χίλιοι, αν και άνεργοι οι
περισσότεροι. Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι: Έχουμε δικό μας
φιλοσοφικό βλέμμα πάνω στα εικαστικά πράγματα; Υπάρχει κάποια ζύμωση ιδεών και
πράξεων που να εξελίσσει μια νεοελληνική αισθητική; Δύο βιβλία που μόλις
εκδόθηκαν δίνουν χρήσιμες απαντήσεις.

«Κείμενα για την τέχνη» (Εκδόσεις Γκαλερί Άστρα) είναι το πρώτο και
υπογράφεται από τον Δημοσθένη Κοκκινίδη, τον γνωστό ζωγράφο, ομότιμο καθηγητή
της ΑΣΚΤ και πετυχημένο δάσκαλο πολλών νεώτερων συναδέλφων του. Είναι μια
προσεγμένη επιλογή από διαλέξεις, εισηγήσεις σε συμπόσια και επιφυλλίδες σε
εφημερίδες. Χαρακτηριστικοί τίτλοι: H Καλλιτεχνική Εκπαίδευση στο Bauhaus –
Σύλληψη και Έκφραση της Ελληνικότητας – Μεταμοντερνισμός: Έπαινος ή Ψόγος; –
Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης στον Ε. Gombrich κ.ά.

Το πρώτο ευχάριστο που έχει να σημειώσει κανείς είναι ότι το βιβλίο δεν είναι
μια προσωποπαγής «συγκέντρωση απάντων των κειμένων» – όπως τελευταία έγινε για
πολλούς ζωγράφους της μόδας, χωρίς ιεραρχήσεις και κριτήρια -, αλλά μια
μεθοδική ανθολόγηση των σταθερών προβληματισμών του συγγραφέα και εν τέλει του
εσωτερικού βλέμματος με το οποίο αξιολογούσε την πορεία της τέχνης και του
τόπου του.

Ο Κοκκινίδης είναι πρωτοπόρος στο ζήτημα της εικαστικής παιδείας, από τα
πρώτα χρόνια του 1960, μαζί με τους φίλους του Δ. Κονταράτο και Γ. Χαΐνη, και
πήρε πρωτοβουλίες για κύκλους μαθημάτων και εκδόσεων στο θέμα. Ενδιαφέρθηκε
επίσης για τη σχέση τέχνης – πολιτικής, χωρίς ωστόσο να πέσει στις κοινοτοπίες
περί σοσιαλιστικού ρεαλισμού που ταλαιπώρησαν την Αριστερά εκείνα τα χρόνια.
Μελέτησε και πρόβαλλε δύσκολες θεωρίες αναπαράστασης, όπως του Ε. Gombrich.

Είναι άραγε χρήσιμα αυτά τα κείμενα και σήμερα; Ασφαλώς, ως μάθημα ήθους κατ’
αρχήν, αφού δείχνουν συμφωνία λόγων και έργων από έναν κορυφαίο δημιουργό.

Ως ιστορία της αισθητικής μας επίσης, αφού αναδεικνύουν ένα ιδιαίτερο βλέμμα
προς διεθνή και τοπικά ζητήματα. Τέλος, και ως σύγχρονο ερέθισμα, αφού ο λόγος
τους είναι ώριμος και μεταδοτικός.

Οι εξελίξεις της σύγχρονης τέχνης

«H τέχνη στις αρχές του 21ου αιώνα» (Εκδόσεις Λιβάνη 2005, 450 πυκνές σελίδες)
είναι το δεύτερο βιβλίο και προσφέρει μεγαλύτερη έκπληξη, καθώς προέρχεται από
τον κ. Σταύρο Τσιγκόγλου, καθηγητή Χειρουργικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και
γνωστό κριτικό τέχνης τα τελευταία χρόνια. Δεν εντάσσεται απλώς στη μεγάλη
νεοελληνική παράδοση γιατρών με κορυφαία αισθητική επίδοση (A. Καρκαβίτσας, M.
Αναγνωστάκης, T. Σινόπουλος κ.ά.), αλλά προσφέρει πολλά που υπερβαίνουν κατά
πολύ την ερασιτεχνική ενασχόληση. Το βιβλίο του ασχολείται εκ του σύνεγγυς με
τις εξελίξεις της πολύ σύγχρονης τέχνης, τις οποίες ο Τσιγκόγλου μελετά με
επισκέψεις σε ευρωπαϊκά μουσεία, μεγάλες θεσμικές εκθέσεις και γκαλερί, με
αποτέλεσμα να είναι κατ’ αρχήν άκρως πληροφοριακό αλλά και γεμάτο από
ουσιαστικές παρατηρήσεις για καλλιτέχνες και τάσεις. Αυτό που εντυπωσιάζει –
συχνά γοητεύει – είναι το διερευνητικό του βλέμμα, η κριτική μεθοδολογία, το
προσωπικό ύφος και, τέλος, η ευρύτερη ουμανιστική παιδεία του μελετητή, καθώς
– γιατρός ο ίδιος – ανατρέχει και στη σχέση του ανθρώπινου σώματος με την
τέχνη ανά εποχές και ανά καλλιτέχνη. Πολύτιμο βιβλίο για κάθε φίλο της τέχνης,
απόκτημα για την ειδική βιβλιογραφία.

INFO

Σταύρος Τσιγκόγλου: «H τέχνη στις αρχές του 21ου αιώνα», Εκδόσεις A. Λιβάνη,
2005

Δημοσθένη Κοκκινίδη: «Κείμενα για την τέχνη», Εκδόσεις Άστρα, 2005