ΣIΓKMΟYNT ΦPΟΪNT Tι είναι καπέλο; Ψυχανάλυσέ το!

Τι σημαίνει «καπέλο» κατά τον Σίγκμουντ Φρόιντ; «Σύμβολο εξουσίας, ανωτερότητας και κύρους. H έκφραση “αλλάζω καπέλο” σημαίνει αλλάζω μυαλά, ιδέες, απόψεις», αναφέρεται στο λήμμα (της ψυχανάλυσης) στο βιβλίο της Νάτα Μίνορ

Μια νουβέλα, που χρησιμοποιεί την τεχνική της αστυνομικής πλοκής, προκειμένου
να βάλει τον αναγνώστη στο παιχνίδι της αποκωδικοποίησης ενός γρίφου: Τίνος
είναι το καπέλο του κυρίου Φρόιντ; Και τότε προσφέρει τα κλειδιά για να
ανοίξει το κιβώτιο με τους συμβολισμούς. Αυτό είναι το βιβλίο της Νάτα Μίνορ,
που θα κυκλοφορήσει και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Γκοβόστη. Στο οποίο,
αντί επιλόγου, δημοσιεύεται ένα ευρετήριο με λήμματα – λέξεις – σύμβολα σε ένα
κομπολόι από ψυχαναλυτικές ερμηνείες. Οπότε; Το βιβλίο διαβάζεται καλύτερα από
το τέλος.

Ο μυθιστορηματικός ήρωας του διηγήματος της Νάτα Μίνορ είναι ο διάσημος
πατέρας της ψυχανάλυσης Σίγκμουντ Φρόιντ (1856-1939). Ο Αυστριακός
νευρολόγος-ψυχίατρος, που με τις θεωρίες του για την οργάνωση και λειτουργία
του ανθρώπινου ψυχισμού σφράγισε τον 20ό αιώνα. Αλλά η συγγραφέας δεν
αναλώνεται σε αναφορές στο έργο του, στη συμβολή του στα όνειρα, στα συνειδητά
και ασυνείδητα πλέγματα, στους σεξουαλικούς συνειρμούς του.

H Νάτα Μίνορ χρησιμοποιεί την ιδιότητα και την προσωπικότητά του για να
τον εμπλέξει σε μια παρεξήγηση που έχει να κάνει με το καπέλο του. Το καπέλο
που φοράει δεν είναι δικό του. Κάποιος το έχει αλλάξει. Ποιος; Τα αρχικά A.Σ.,
ραμμένα στη φόδρα του καπέλου, τον κατευθύνουν να υποψιασθεί τον φίλο του,
συνάδελφο και θεατρικό συγγραφέα Άρθουρ Σνίτσλερ. Ένα πλέγμα παρεξηγήσεων,
εξηγήσεων, αναλύσεων. Ώς…. τις τελευταίες σελίδες, όπου αποκαλύπτεται πως τα
αρχικά ανήκουν στον κατασκευαστή πιλοποιό. Αυτή η ευθύγραμμη πλοκή, χωρίς
μυθοπλαστική δύναμη, λογοτεχνικά ισχνή, κρύβει στον πυρήνα της την
ευρηματικότητα του γρίφου.

Το αίνιγμα γύρω από το καπέλο που άλλαξε – γιατί; από ποιόν; πώς; πότε; –
αναπτύσσεται πάνω σε δύο παράλληλους δρόμους. Το πρώτο επίπεδο, που βρίσκεται
στην επιφάνεια, είναι απλό, σχεδόν αφελές. Το δεύτερο πεδίο, το φαινομενικά
ακατανόητο, είναι ηθελημένα διφορούμενο. Εκεί ο αναγνώστης θα βρει
ενδιαφέροντα στοιχεία. Πλήθος συμβόλων, με πολλαπλές ερμηνείες. Όπως σημειώνει
η μεταφράστρια Άγγυ Βλαβιανού, «Τα στοιχεία – κλειδιά του γρίφου, που
υπονοούνται από το δεύτερο επίπεδο εμφανίζονται μόνο έμμεσα στο πρώτο, όπως
ακριβώς συμβαίνει και στην ψυχαναλυτική διαδικασία, όπου το υποσυνείδητο ή το
ασυνείδητο αναφύονται μέσα από το συνειδητό, διαπλέκοντας έναν δικό τους ιστό
και φανερώνοντας μια άλλη πραγματικότητα από αυτή που είναι άμεσα αντιληπτή».

H ανάγνωση του «Καπέλου του κυρίου Φρόιντ» είναι γοητευτική όταν
αποκωδικοποιούνται οι λέξεις. Άλλωστε η ψυχανάλυση θεωρεί πως δεν είναι
τυχαίες οι γλωσσικές επιλογές, οι χρήσεις και οι θέσεις των λέξεων σε μια
πρόταση. H συγγραφέας οργανώνει τη νουβέλα της όπως ο ψυχαναλυτής μια
συνεδρία. Ανασυνθέτει ένα επεισόδιο από τη ζωή τού «πατέρα της ψυχανάλυσης»,
επιλέγοντας τις λέξεις που «ζωντανεύουν» την εκλεπτυσμένη γλώσσα του Φρόιντ
μπλεγμένη με τις λαϊκές εκφράσεις του ανθρώπου που μιλάει στον εαυτό του για
τον εαυτό του. Και παράλληλα, δημιουργεί τους συνειρμούς, που σ’ ένα δεύτερο
επίπεδο αποκαλύπτουν την υποβόσκουσα σημασία τους.

Όπως το όνειρο διαφυλάσσει τον ύπνο και είναι η «βασιλική οδός» που οδηγεί από
το ασυνείδητο στο συνειδητό, έτσι και η ανέλιξη του αινίγματος γύρω από το
καπέλο του εμβληματικού ήρωα της Μίνορ είναι η οδός, για τους μη γνωρίζοντες,
να προσεγγίσουν με τη στοιχειώδη εκλαΐκευση τον κώδικα του πρώτου ψυχαναλυτή
που πειραματίστηκε επί του εαυτού του.

Κάτι σημαίνουν και τα πόδια…

Ο ίσκιος και η σκιά στα όνειρα – βασικά κλειδιά της ψυχαναλυτικής ερμηνείας του Σίγκμουντ Φρόιντ- αποκτούν μορφή προσώπων που αποτελούν το αντικαθρέφτισμα του ασύνειδου

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου παρατίθενται κάποια στοιχεία από την
αποκωδικοποίηση (συμβόλων) του Φρόιντ. Ενδεικτικά και περιληπτικά αναφέρουμε
ορισμένα λήμματα:

Κεφάλι: Έδρα του πνεύματος, συμβολίζει τον ζήλο στη δράση, την
ανωτερότητα, την υπεροχή, την επιβολή των ιδεών. Στην ψυχανάλυση το κεφάλι
υποδηλώνει τη δύναμη του ατόμου.

Καθρέφτης: Οι ιδιότητες του καθρέφτη – επιφάνεια που ανακλά και
αναπαράγει οπτικά ό,τι βρίσκεται μπροστά της προσφέροντας μια απατηλή και
ταυτόχρονα πραγματική διττότητα – τού δίνουν σημαντική συμβολική θέση σε
μυθολογίες και παραδόσεις. Στην ψυχανάλυση συνδέεται με τη γνώση του Εαυτού
και γίνεται το κατ’ εξοχήν μέσο για την απόκτηση συνείδησης της ψυχής και την
αποκάλυψη των σκοτεινών πλευρών της.

Μαλλιά: Στον άνδρα αντιπροσωπεύουν την αρρενωπότητα και τη δύναμη, στη
γυναίκα την ερωτική διαθεσιμότητα – αν είναι μακριά ξέπλεκα και ελεύθερα
συμβολίζουν τη διάθεσή της να δοθεί χωρίς αναστολές. H απουσία τους υποδηλώνει
απουσία γενετήσιας ορμής.

Πόδι: Σημείο στήριξης του σώματος, σχετίζεται με τη δυνατότητα
μετακίνησης αλλά και εξουσίας. Στην ψυχανάλυση συμβολίζει φαλλό στη νηπιακή
κατάστασή του, ενώ το παπούτσι αποτελεί κατ’ εξοχήν θηλυκό σύμβολο στο οποίο
οφείλει να προσαρμόζεται το πόδι.

Γούνα: Στην ψυχανάλυση υποδηλώνει το τρίχωμα του γυναικείου εφηβαίου
και αποτελεί άμεση αναφορά στη θηλυκότητα και στον ερωτισμό.

Ουρά: Στις περισσότερες γλώσσες – στην αργκό – η λέξη υποδηλώνει τον
φαλλό σε στύση. Συμβολίζει την πολεμική δεινότητα και αρρενωπότητα.

Κύκνος: Λευκός και άσπιλος, συμβολίζει τη χάρη και τη φωτεινότητα του
ήλιου (αρσενικό στοιχείο) και της σελήνης (θηλυκό στοιχείο). Το τραγούδι του
κύκνου (που πεθαίνει τραγουδώντας) συμβολίζει την πρωταρχική επιθυμία – τη
σεξουαλική επιθυμία.

Σωσίας: Άτομο απόλυτα όμοιο με κάποιο άλλο. H ερμηνεία του είναι
συναφής με του καθρέφτη και του ίσκιου. Στις θρησκείες, σωσίας του ανθρώπινου
σώματος είναι η ψυχή, που χωρίζεται από το σώμα με τον θάνατο ή με το όνειρο.
H ψυχαναλυτική διαδικασία παρατηρεί τη δυϊκότητα στην υστερία και τη
σχιζοφρένεια, αλλά και μεταξύ συνειδητού και ασυνείδητου.μεταξύ συνειδητού και ασυνείδητου.