«H πρώτη ύλη δεν αρκεί»

Το θέαμα της Τελετής Έναρξης, που απευθύνθηκε σε 4 δισεκατομμύρια
τηλεθεατές, κατάφερε να μεταφέρει την εικόνα μιας Ελλάδας που έχει χιούμορ,
χρώματα, φαντασία, ιστορία, παρόν και μέλλον. Εν τέλει να ανατρέψει το
στερεότυπο ενός λαού που βουτάει στο τζατζίκι και τα σπάει στα μπουζούκια. Το
διαφοροποιημένο μας πρόσωπο στο εξωτερικό δεν είναι άγνωστο στο εσωτερικό. Δεν
αποκτήσαμε ξαφνικά άξιους καλλιτέχνες, αποτελεσματικούς, ταλαντούχους. Τους
είχαμε. Τους έχουμε. Αλλά πώς τους αντιμετωπίζουμε; H αυτοπεποίθηση που πήραμε
από τις έξωθεν καλές μαρτυρίες μήπως αναδεικνύει ακόμα πιο έντονα ένα
συμπλεγματικό σύστημα, που αποδέχεται ό,τι καταξιώνεται έξω;

Ποιες είναι οι τύχες της ποιότητας στο θέατρο, στο βιβλίο, στον
κινηματογράφο, στα εικαστικά, στη μουσική;

1.300 παραστάσεις στο εξωτερικό έχει δώσει η ομάδα «Άττις» του Θόδωρου Τερζόπουλου (σκηνή από τους «Επιγόνους»), ο οποίος πιστεύει ότι «κατά διαστήματα γεννιούνται πράγματα, αλλά μετά εσω-στρέφονται, γιατί δεν ενθαρρύνονται»

Έχουμε καλό θέατρο στην Ελλάδα; Το ερώτημα πρέπει να απαντηθεί αφ’ εαυτού του.
Είναι πάντως παραδεδεγμένο τοις πάσι πως η πρώτη ύλη υπάρχει. «Ξέρουμε να
κάνουμε καλές παραστάσεις και σε τηλεφωνικό θάλαμο…» διακηρύσσει ο Θάνος
Μικρούτσικος. Αρκεί αυτό; Μπορεί να αντέξει στη σκληρή ενδοχώρα του θεατρικού
τοπίου; Να αναπτυχθεί; Να βγει ανταγωνιστικά στο εξωτερικό;

Σε μια χώρα όπου οι καλλιτέχνες ιδιωτεύουν, κινητοποιώντας κυρίως τη δική τους
ανάγκη για έκφραση, οι συγκρίσεις με διακεκριμένα θέατρα, με τάσεις και
θεσμούς του εξωτερικού είναι έωλες.

«Το έμψυχο υλικό είναι ανταγωνίσιμο. Αλλά σε τι βοηθάει αυτό; Σα να ζητάμε
λίγη επιδοκιμασία. Σα να ζητάμε ένα χαδάκι» λέει ο Λευτέρης Βογιατζής, μονάδα
μεταξύ των άξιων που εργάζονται στο θέατρο με συγκινητικό δονκιχωτισμό.

Ωστόσο, η βεβαιότητα πως οι Έλληνες διαθέτουν τις ποιότητες που κάνουν ένα
έργο καλλιτεχνικό (διαθέτουν χιούμορ – κάτι που έκπληκτοι ανακάλυψαν οι ξένοι
δημοσιογράφοι -, είναι οργανωτικοί όταν έχουν οικονομική υποστήριξη, και τους
περισσεύει η φαντασία) δεν αρκεί. Γιατί, όπως λέει ο Βασίλης Παπαβασιλείου, «η
δομή στο θέατρο, που είναι η διαλεκτική συνόλου, θυμίζει ποδόσφαιρο. Δεν
μπορεί ένας ηθοποιός να κλωτσήσει μόνος του το τόπι. Αυτό θέτει θέμα ποιότητας
των θεσμών. Διαφορετικά ως επιρρεπείς καταλήγουμε σ’ αυτό το τερατώδες πρώτο
πληθυντικό “εμείς με τον Κεντέρη”».

Απομονωμένοι στη χώρα τους οι καλλιτέχνες, μοναχικοί και ανυπεράσπιστοι
από την πολιτεία, αφού η απουσία πολιτιστικής πολιτικής είναι μια παγιωμένη
κατάσταση. «Κατά διαστήματα γεννιούνται πράγματα, αλλά μετά εσω-στρέφονται,
γιατί δεν ενθαρρύνονται» πιστεύει ο Θόδωρος Τερζόπουλος, από τους ελάχιστους
καλλιτέχνες που με την ομάδα του Άττις έχει οργώσει το εξωτερικό – 1.300
παραστάσεις αρχαίου δράματος είναι ένα ρεκόρ που έγινε ιδίοις εξόδοις. «H
Πολιτεία, αντί να ενθαρρύνει τους καλλιτέχνες που θα επιλέξει, τους
αποθαρρύνει δίνοντάς τους τα ψιχία των επιχορηγήσεων, κι έτσι, σιγά σιγά, η
δουλειά τους περνάει σε μια μιζέρια».

Ο προσανατολισμός των χορηγών στα μεγάλα ή λαμπερά γεγονότα, η αδιαφορία των
μέσων που εστιάζουν στον αφρό με τα χρυσόψαρα, καθρεφτίζουν την
αποσπασματικότητα και τον κατακερματισμό του χώρου. Έτσι, ο κάθε ανήσυχος και
προικισμένος δημιουργός προχωρεί σε μια τέρα ινκόγκνιτα ή εξορίζεται στο
περιθώριο της γραφικότητας του «παράξενου». Γιατί παραξενιά θεωρείται η
εμμονή.

Ο κύκλος γυρίζει γύρω από την προσωπική έκφραση και όχι από το προϊόν που
δημιουργείται και απευθύνεται σε μια αγορά. Εδώ διαφωνεί ο Θόδωρος
Τερζόπουλος, που τοποθετεί τη μεμονωμένη προσπάθεια του καλλιτέχνη σε μια
διεθνοποιημένη πολιτιστική πολιτική. «Εάν εδώ και 30 χρόνια, όπως στη
Γερμανία, υπήρχε ένας φορέας προώθησης, θα συμμετείχαμε στα φεστιβάλ, θα
υπήρχε ζύμωση, σύγκριση και πάνω απ’ όλα η προσπάθεια να παράγουμε τέχνη. H
τέχνη δεν ανθίζει ξαφνικά. Βεβαίως υπάρχουν παραδείγματα μεμονωμένων
καλλιτεχνών, οι οποίοι ανεβάζουν την ποιότητα, την αισθητική, την όψη, τη
μορφή προσπαθώντας να κάνουν το προϊόν τους να λάμπει, να είναι επιθυμητό, να
το αγοράσουν. Στην Ιαπωνία, όταν γεννήθηκε ο χορός Μπούτο, η πολιτεία άρχισε
να προωθεί την προβολή του, διοργανώνοντας για δεκαετίες γεγονότα, ταξίδια,
φεστιβάλ, παραστάσεις».

Όχι μόνο απουσιάζει ο μηχανισμός προώθησης του καλλιτεχνικού έργου,
αλλά και οι συνθήκες, η ψυχολογία, οι νοοτροπίες αποθαρρύνουν τους
καλλιτέχνες. «H Ελλάδα, που εμφανίζεται να έχει 200 θέατρα, να βγάζει 500
ηθοποιούς ετησίως, είναι μια χώρα 10 εκατομμυρίων που στενεύει ασφυκτικά.
Δίπλα μας μεγαλύτερες χώρες βγάζουν 20 ηθοποιούς, έχουν λιγότερα θέατρα.
Φτάσαμε να θεσμοθετήσουμε τους μονολόγους, τον θρίαμβο του σολίστ. Το ζήτημα
είναι, όπως με κάθε έκφραση, τι τρόπους ανίχνευσης και ανάδειξης έχεις»,
επισημαίνει ο Παπαβασιλείου, ενώ ο Τερζόπουλος κάνει λόγο για «αθηνοκεντρικό
θέατρο με καταθλιπτικά σύνδρομα και μηχανισμούς καταστολής». Και καταλήγει:
«Λειτουργούμε σ’ ένα σύστημα που καλλιεργεί φοβίες. Έχουμε όμως δυνάμεις
θεατρικές που τις διακρίνεις από ένα πεντάλεπτο. Πιστεύω στο ελληνικό γονίδιο.
Αλλά το ζήτημα είναι απολύτως πολιτικό. Δεν είναι καλλιτεχνικό».

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ

«Μην περιμένουμε από τους ξένους»

«Έχουν κατακτήσει το εξωτερικό καλλιτέχνες σαν την Κάλλας αλλά και άνθρωποι
μετριότατοι», υποστηρίζει ο Λευτέρης Βογιατζής. «Μην περιμένουμε από τους
ξένους να κρίνουν αν είμαστε άξιοι. Ειδικά στο θέατρο, όπου λείπει η κατανόηση
της γλώσσας. Θα αποδεχτούν την όψη. Αλλά αυτό δεν σημαίνει τίποτα επί της
ουσίας, όταν μάλιστα αναφερόμαστε στους ξένους και εννοούμε τους Άγγλους, τους
Γάλλους, τους Αμερικάνους. Όχι τους Ιρακινούς. Οι ζυμώσεις γίνονται
πολυεθνικά. Διαφορετικά, είναι μια γενικότητα άνευ περιεχομένου. Αν θέλεις να
είσαι καλύτερος, αδιαφόρησε για τα αστεράκια που σου βάζουν. Αντί να θέλεις να
τους μοιάσεις, πήγαινε με τις δικές σου ανάγκες, τα δικά σου ερωτήματα, τις
δικές σου αγωνίες».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

«Συμπλεγματικές οι συγκρίσεις»

«Το ατομικό ταλέντο χρειάζεται ένταξη σε συνολικό πλαίσιο όπου γίνεται ώσμωση.
Αλλά υπάρχει τέτοιο πλαίσιο στην Ελλάδα που αφορά την τύχη των καλύτερων στο
θέατρο; Έχουμε τέτοιο σύστημα;» ρωτάει ο Βασίλης Παπαβασιλείου; Ως διευθυντής
του ΚΘΒΕ ενέταξε το Κρατικό στην Ένωση Ευρωπαϊκών Θεάτρων αντιλαμβανόμενος την
ανάγκη διαλόγου, επικοινωνίας, ζύμωσης. «Ο διεθνοποιημένος χώρος σε έχει στην
άκρη του ματιού του. Γίνεσαι γνωστότερος διά του έργου σου. Ωστόσο, το να
συμμετέχεις σε μια ένωση θεάτρων είναι άλλο και άλλο να συγκριθείς με την ξένη
θεατρική παραγωγή. Οι συγκρίσεις είναι συμπλεγματικά πράγματα. Υπάρχουν
καλλιτέχνες σε κάθε καιρό, σε κάθε τόπο. Υπάρχουν Έλληνες καλλιτέχνες που
τοποθετούνται διά των έργων τους. Οι Γερμανοί λένε “θέλουμε έναν καλό
σκηνοθέτη, όχι έναν καλό Γερμανό σκηνοθέτη”. Ενώ στη Θεσσαλονίκη λένε “θέλουμε
έναν καλό Θεσσαλονικιό ηθοποιό”».