O ΔIKOΣ MOY ΞENOΣ

Τον πρωτοσυνάντησα, όπως οι περισσότεροι από μας, όταν καθόμουν στα μαθητικά
θρανία. Εκείνο το περίφημο «Δαρείου και Παρυσάτιδος γίγνονται παίδες δύο» με
το οποίο αρχίζει το διασημότερο από τα κείμενά του, η «Ανάβασις», είχε
εγκαινιάσει μερικές ακόμη ατέλειωτες ώρες γραμματοσυντακτικής πλήξης που τις
μοιραζόμασταν με τους δασκάλους μας οι οποίοι προσπαθούσαν να μας εμπνεύσουν
κάποιο ενδιαφέρον για τα στρατιωτικά του κατορθώματα και την εν γένει υπεροχή
των αρχαίων ημών προγόνων κατά παντός βαρβάρου. Οι εξυπνότεροι απ’ αυτούς
είχαν τουλάχιστον το θάρρος να μας κλείσουν το μάτι για να υπαινιχθούν ότι τα
καλύτερα έρχονται μετά, ότι ο Ξενοφών δεν ήταν τίποτε παραπάνω από τη γλωσσική
γέφυρα που θα μας οδηγούσε στα ουσιώδη, στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα ή τον
«Επιτάφιο» του Θουκυδίδη. Για μας πάντως παρέμενε ο πληκτικότερος των
πληκτικών, το πέρασμα άχαρο και δυσβάστακτο, κάτι σαν την πετραία Αραβία της
ελληνοχριστιανικής παιδείας που μας περικύκλωνε ασφυκτικά αναζητώντας
επιχειρήματα για τη βλακώδη ρητορεία των παπάδων και τις γκριμάτσες των
στρατιωτικών.

Μετά τον ξέχασα. Στο κάτω κάτω ελάχιστοι ήταν αυτοί που τον θυμούνταν πια.
Φιλόσοφος εντός εισαγωγικών, αν τον συγκρίνεις με τον Πλάτωνα, ελλειμματικός
ιστορικός δίπλα στον Θουκυδίδη, είχε φτάσει στα τέλη του εικοστού αιώνα
διεκδικώντας μόνον τα εύσημα της επιβίωσής του. Όταν είχα ρωτήσει την πωλήτρια
σ’ ένα ειδικευμένο στους κλασικούς βιβλιοπωλείο στο Παρίσι αν υπάρχει κανένα
πρόσφατο έργο για τον Ξενοφώντα, εκείνη μου είχε απαντήσει αρνητικά. «Και
είναι κρίμα, ξέρετε», είχε προσθέσει, «γιατί έχει ενδιαφέρουσες απόψεις. Έχω
έναν φίλο δικηγόρο που τον τσιτάρει συχνά στις αγορεύσεις του». Τι μοίρα κι
αυτή: Να διασχίσεις δυόμισι χιλιάδες χρόνια ιστορίας για να καταλήξεις
αποθεματικό τσιτάτων για τις αγορεύσεις κάποιου δικηγόρου Παρισίων.

Ήταν η εποχή της δεύτερης συνάντησής μας. Συμπτωματική, όπως όλες οι
συναντήσεις που αντέχουν στον χρόνο, αυτήν την χρωστάω στις αναγνωστικές μου
συνήθειες. Βουλιμικός, πλην όμως ελάχιστα συστηματικός, αναγνώστης, έχω την
ανάγκη να περιβάλλομαι συνέχεια από πολλά βιβλία τα οποία ανοίγω κατά
βούλησιν, ανάλογα με τις ορέξεις της ημέρας ή των ημερών. Γι’ αυτό και δεν
κατάλαβα ποτέ μου την απέχθεια του Μπόρχες προς το μεγάλο μυθιστόρημα. Δεν
μπόρεσε να διαβάσει, έλεγε, κανέναν από τους μεγάλους επειδή αισθανόταν
υποχρεωμένος ότι πρέπει να διαβάσει τόσες πολλές σελίδες στη σειρά. Μα, το
μεγάλο μυθιστόρημα δεν διαβάζεται ποτέ απνευστί. Το αρχίζεις, το αφήνεις,
μέρες, βδομάδες ή και μήνες, για να το ξαναπιάσεις ή να μην το ξαναπιάσεις.
Είναι σαν τις παραστάσεις της όπερας που περιγράφει ο Σταντάλ. Όταν βαρεθείς
σηκώνεσαι, βγαίνεις απ’ την αίθουσα, πίνεις κάτι στο φουαγιέ μέχρι να ‘ρθει η
ώρα για την άρια της αγαπημένης σου τραγουδίστριας. Τα υπόλοιπα ανήκουν στις
αναπηρίες της εποχής μας που έχει μετατρέψει τη δημιουργία από περιπέτεια σε
πολιτιστική υποχρέωση.

Έτσι διάβασα την Ανάβαση. Όχι με «αμείωτο» ενδιαφέρον που λένε. Μου πήρε κάτι
μήνες, με πολλές και μεγάλες διακοπές, κι όταν έφτασα στο τέλος είχα αφήσει
πίσω μου πολλά κενά, περιγραφές μαχών, τεχνικές λεπτομέρειες, κομμάτια
ηθικοπλαστικών προδιαγραφών.

Τι με οδήγησε ώς το τέλος; Ήταν η γοητευτική περιπέτεια των δέκα χιλιάδων
Ελλήνων μισθοφόρων που ακολούθησαν τον Κύρο ως τις Πύλες της Βαβυλώνας και την
επομένη του θανάτου του, παρ’ ό,τι μόνοι και αβοήθητοι στο κέντρο της
Αυτοκρατορίας, κατάφεραν να διασχίσουν την Καρδουχία και τον Αρμενικό Ταύρο
για να φωνάξουν εκείνο το περίφημο «θάλαττα θάλαττα» μόλις αντίκρυσαν από
μακριά τον ορίζοντα του Πόντου. Τυχοδιώκτες ή κάτι χειρότερο. «Κατακάθια της
Ελλάδας» είχε αποκαλέσει τους Μύριους ο Ισοκράτης. Ήταν όμως και κάτι
παραπάνω. Ήταν αυτό το πρόσωπο, «ο Αθηναίος Ξενοφών» ο οποίος εμφανίζεται πότε
ως αφηγητής και πότε ως πρωταγωνιστής, πότε μιλώντας στο τρίτο ενικό και πότε
ως εγώ, για να κεφαλαιοποιήσει την περιπέτεια, να τη μεταμορφώσει από απρόσωπο
γεγονός σε προσωπική ιστορία. Από την άλλη άκρη του χρόνου ο τριαντάρης
τυχοδιώκτης μιλούσε για να πει εμφαντικά ότι η μόνη πολύτιμη αλήθεια που
γνώρισε ήταν η πραγματικότητα της ζωής του. Δεν ξέρω αν η «Ανάβασις» είναι το
πρώτο αυτοβιογραφικό κείμενο της ιστορίας της λογοτεχνίας. Συνήθως, ο επίσημος
φιλολογικός κανόνας τοποθετεί τις απαρχές του είδους πολλούς αιώνες αργότερα,
στα χρόνια του Πετράρχη.

Δεν έχει σημασία κιόλας. Σημασία έχει ότι η φωνή που αφηγείται την «Ανάβασι»
φτάνει από την άλλη άκρη του χρόνου ώς τις μέρες μας, σαν την φωνή κάποιου
φίλου ο οποίος κουτσοπίνοντας σου διηγείται τι τράβηξε και τι κατάφερε τόσον
καιρό που ήταν «εκεί κάτω», εκεί που βρέθηκε μόνον και μόνον για να
υπερασπιστεί τον εαυτό του, μόνον και μόνον γιατί ήθελε να ζήσει τη ζωή του.
Κι αυτό υπήρξε το πιο πολύτιμο απ’ τα ευρήματά του. Το σύμπαν του είναι το
σύμπαν του ατόμου που γυρίζει την πλάτη του στην κοινότητα, όπως ο Ξενοφών
έφυγε από την Αθήνα για να καταταγεί στους Μύριους σαν κοινός τυχοδιώκτης, για
να ξαναβρεί, μέσα από τις μοναχικές του χειρονομίες, τον κόσμο της ζωής του.

H δεύτερη αυτή τυχαία συνάντηση, δυστυχώς ή ευτυχώς, χωρίς να το αποφασίσω
πάντως, σχεδόν χωρίς να το καταλάβω, με τον καιρό έγινε σχέση διαρκείας. Και
όπως κάθε σοβαρή σχέση, δεν άργησε να αναδείξει τα προβλήματά της. Δεν ήταν
λίγα αυτά που με ενοχλούσαν στον Αθηναίο – και με ενοχλούν και σήμερα ακόμη.

Γόνος πλουσίας και ευυπολήπτου οικογενείας του δήμου της Ερχείας – κάπου στα
σημερινά Σπάτα τον τοποθετούν οι αρχαιολόγοι – από την τάξη των ιππέων,
ολιγαρχικός εξ ολιγαρχικών που λένε, υπήρξε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του
άκαμπτος εχθρός της δημοκρατίας και ανεπιφύλακτος θαυμαστής της Σπάρτης. Όμως
αυτό είναι το λιγότερο. Στην ηλικία μου έχω μάθει ότι δεν δικαιούμαι πλέον να
κρίνω τους ανθρώπους βάσει των πολιτικών τους απόψεων και στο κάτω κάτω της
γραφής η καθαγιασμένη μας δημοκρατία έχει τόσο διασυρθεί στη συνείδηση της
εποχής μας που τα κουρέλια της μόλις και μετά βίας μπορούν πλέον να σκεπάσουν
την πολιτική μας γύμνια. Ό,τι με απωθεί περισσότερο στον Αθηναίο είναι η
μυρουδιά του μέλανος ζωμού που αναδίδεται πολλές φορές απ’την ανάσα του, οι
επίμονες προσπάθειές του να με πείσει ότι η στρατιωτική αρετή είναι ο μόνος
τρόπος ζωής που αξίζει τον κόπο. Κάθε εποχή με τις εμμονές της, θα μου πείτε,
όμως με την ελάχιστη αυτογνωσία που διαθέτω είμαι σε θέση να δηλώσω ότι αυτό
μού είναι ό,τι πιο ξένο. Κι ήταν αυτός ο λόγος που όλα αυτά τα χρόνια – επτά
συναπτά, αν δεν πέφτω έξω – κάθε τόσο αποσυρόμουν απ’ τη σχέση μας,
αποφασισμένος να μη χάσω άλλο χρόνο προσπαθώντας να καταλάβω τι κρύβεται πίσω
απ’ αυτό το παραλήρημα περί σωματικής ρώμης, ευταξίας και ανδρείας που
παρασύρει σε πρώτη ευκαιρία τη σκέψη του.

Όμως, παρά τις αποφάσεις μου, ο επίμονος ξένος μού υπενθύμιζε πάντα με τον
τρόπο του την παρουσία του. Για ξαναδιάβασε εκείνες τις αριστουργηματικές
σελίδες για την πτώση της Αθήνας στο δεύτερο βιβλίο των Ελληνικών του.

Για διάβασε επιτέλους το «Συμπόσιό» του. Αν μη τι άλλο, για να διαπιστώσεις ώς
ποιο σημείο μπορούσε να τον οδηγήσει το συγγραφικό του θράσος. Γιατί θέλει
θράσος να πας να ανταγωνιστείς τον άλλον, τον Φιλόσοφο των Φιλοσόφων, στο
γήπεδό του, να απαντήσεις σε ένα από τα ωραιότερα κείμενα της παγκόσμιας
πεζογραφίας, όπως είναι το πλατωνικό «Συμπόσιο», μ’ ένα δικό σου αντίστοιχο
κατασκεύασμα.

H συγγραφική αντιζηλία των δύο φίλων του Σωκράτη, του Ξενοφώντα και του
Πλάτωνα, ήταν ένας πυρήνας έντασης που ξαναγεννούσε όλα αυτά τα χρόνια το
θνήσκον ενδιαφέρον μου για τις υποθέσεις της ζωής του Αθηναίου. Ήταν σχεδόν
συνομήλικοι, Αθηναίοι αριστοκράτες και οι δύο, ολιγαρχικοί και οι δύο, έγραψαν
σωκρατικούς διαλόγους και οι δύο, από μια «Απολογία» και από ένα «Συμπόσιο» ο
καθένας και παρ’ όλα αυτά σε ολόκληρο το έργο του πολυγραφότατου Πλάτωνα δεν
αναφέρεται ούτε μια φορά το όνομα του Ξενοφώντα. Ο άθλιος, ακόμη κι όταν
κηρύσσει την πανστρατιά της σωκρατικής ομήγυρης στον Φαίδωνα παρόντων τε και
απόντων, λίγο πριν ο Πατήρ πάσης φιλοσοφίας πιει το κώνειο, δεν αναφέρει τον
Ξενοφώντα ανάμεσα στους εταίρους. Όσο για τον Ξενοφώντα, αυτός αναφέρει άπαξ
το όνομα Πλάτων στο έργο του, σ’ ένα περίφημο χωρίο του τρίτου βιβλίου των
Απομνημονευμάτων του, όπου του αποδίδει τον άκρως τιμητικό τίτλο του αδελφού
του Γλαύκωνος. Πώς να σε αφήσει ήσυχο τέτοια γενναιοδωρία; Είναι σαν να
βλέπεις εκεί, στο βάθος του χρόνου, να αργοσαλεύουν και να συνωμοτούν πρόσωπα
γνωστά σου, οι άσπονδοι φίλοι σου της εντελώς σύγχρονης και αποκαρδιωτικής
Δημοκρατίας των Γραμμάτων μας.

«Ήταν ωραίος σαν τον Αλκιβιάδη πλην όμως σεμνός και ντροπαλός», γράφει ο
Διογένης Λαέρτιος στον Βίο που του αφιερώνει. Τι να σημαίνει άραγε αυτή η
σεμνότητα, αυτή η αιδημοσύνη; Μήπως κοκκίνιζε όταν του απηύθυνε τον λόγο ο
Σωκράτης – γεγονός που έκανε τον Πλάτωνα, αν και σε νεαρή ηλικία, να
χαμογελάει ειρωνικά; Μήπως ήταν αυτή η πλευρά του χαρακτήρα του – και η
ομορφιά του ενδεχομένως – που γέννησε τη μελλοντική συγγραφική τους αντιζηλία;
Μήπως ήταν αυτή η πλευρά του χαρακτήρα του που τον οδήγησε να αποσυρθεί, να
αυτοεξοριστεί πριν τον εξορίσουν οι συμπολίτες του, να ζήσει το υπόλοιπον του
βίου του μόνος του, στην ερημιά του Σκιλλούντα, στην καρδιά της Πελοποννήσου;
Κι ύστερα τι στάση κράτησε επί Τριάκοντα Τυράννων; Συνεργάστηκε με την
τυραννία, όπως σχεδόν σύσσωμη η σωκρατική ομήγυρις. Όμως μέχρι ποιο σημείο
έφτασε αυτή η συνεργασία; Μήπως όντως εγκλημάτησε στο όνομα της ολιγαρχίας του
Κριτία και των συν αυτώ; Μήπως έφυγε από την Αθήνα σαν δραπέτης μετά την πτώση
των τυράννων για να γλιτώσει από τη δίωξη που του επεφύλασσαν οι δημοκρατικοί;
Μήπως γι’ αυτό τον λόγο τον καταδίκασαν σε ισόβια εξορία οι συμπολίτες του
Αθηναίοι το 398 π.X., ένα χρόνο μετά την καταδίκη του Σωκράτη;

Δεν χωράει αμφιβολία ότι δεν ήμουν ο μόνος που έβρισκε πολλά σημεία της σχέσης
μας απωθητικά. Όπως εμένα με ενοχλούσαν οι εμμονές του για τη στρατιωτική
αρετή και τα συμπαρομαρτούντα της, έτσι κι αυτόν τον απωθούσαν οι πολύ
μοντέρνες απορίες μου. Τον φανταζόμουν να μου γνέφει από τα τελευταία ράφια
της βιβλιοθήκης, πνιγμένος στη σκόνη, εκεί που συγκατοικεί με τις αράχνες και
τα λοιπά λόγια ζωύφια που τρέφονται από χαρτί – κάπως έτσι δεν φαντάζεται τους
αρχαίους ο Τζόναθαν Σουίφτ; – προσπαθώντας να μου πει ότι πρέπει να σταματήσω,
ότι όλα αυτά δεν έχουν νόημα πια, ότι τόσους αιώνες μετά όλα αυτά τα
αμαρτήματα έχουν παραγραφεί, και δεν βοηθάει σε τίποτε και κανέναν να κάθομαι
να τα ανασκαλεύω επειδή δεν έχω τίποτε καλύτερο να κάνω, επειδή μου λείπει η
φαντασία και για να την αναπληρώσω δανείζομαι κομμάτια απ’ τη ζωή του. Φοβόταν
την ατσαλοσύνη μου; E, ναι, το ξέρουμε δα. H μυθιστορηματική γραφή είναι
άτσαλο πράγμα. Δεν χαρίζεται σε τίποτε και σε κανέναν. Άσε που δεν έχει και
την κομψότητα των διηγημάτων. «Γιατί δεν γράφεις κάνα διήγημα για την
«Ανάβαση» που είναι τόσο ωραία ιστορία;», τον φανταζόμουν να μου λέει. «Τι πας
και μπλέκεις με τους Πλάτωνες και τα “Συμπόσια”; Δεν φοβάσαι μη σπάσεις τα
μούτρα σου; Δεν σκέφτεσαι τι θα πουν όλοι αυτοί οι φιλόλογοι, όλοι αυτοί οι
φιλόσοφοι που τα ‘χουν φάει όλ’ αυτά με το κουτάλι μια ζωή και δεν είναι και
μυθιστοριογράφοι για να γράφουν ό,τι τους κατέβει;».

Ηαλήθεια είναι ότι τώρα που η σχέση μας έχει σχεδόν ολοκληρωθεί – γλώσσα
λανθάνουσα – σκέφτομαι ότι αυτό που την κράτησε ζωντανή όλα αυτά τα χρόνια
ήταν ο εγωισμός μου, ο εγωισμός του μυθιστοριογράφου που πιστεύει ότι καμιά
πραγματικότητα δεν έχει τελειώσει, καμιά πραγματικότητα δεν είναι τόσο
πραγματική όσο πραγματική φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Ακόμη και τα βαρέα μέταλλα
της Ιστορίας των αιώνων έχουν τις αδυναμίες τους, τις σκοτεινές γωνιές τους,
τα κενά τους που επιτρέπουν στη δική σου σκέψη να λειτουργήσει, κι αν όχι να
τα χειραγωγήσει, τουλάχιστον να τα λεηλατήσει όσο της χρειάζεται για να
υπάρξει. Έτσι και η απολύτως κλασική εκείνη εποχή. Έρχεται από τα βάθη του
χρόνου σαν απολίθωμα, με την αύρα της λάμψης της, με την ακαμψία της
πνευματικής της ιερότητας. Κι είναι αυτός ο λόγος για τον οποίον δυσκολεύεται
να συνυπάρξει μαζί μας, έξω από την προστατευμένη ατμόσφαιρα των
πανεπιστημιακών εργαστηρίων. Κι αν ευγνωμονώ για κάτι τον Δικό μου Ξένο είναι
γιατί, από τη στιγμή που πρωτοσυναντήθηκα μαζί του ώς σήμερα που ήρθε η ώρα να
τον αποχωριστώ, με ξενάγησε στις σκοτεινές πτυχές της λάμψης της, σ’ αυτό το
εργαστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης, τον πυρήνα της ελευθερίας μου, όπου τότε,
στον μακρινό εκείνο πέμπτο και τέταρτο αιώνα προ Χριστού, πειραματιζόταν για
πρώτη φορά με τη ζωή, με τη δική του και τη δική μου ζωή.