Aπό τα υλικά και τη συνταγή του Aδάμ

Γλυπτά και ντοκουμέντα του Γιαννούλη Χαλεπά, όπως παρουσιάζονται στο ομότιτλο μουσείο – το ίδιο το σπίτι όπου έζησε στα τελευταία χρόνια του – στον Πύργο της Τήνου

Δεν έχουμε πάρα πολλούς καλλιτέχνες που αξίζουν παγκόσμιο ενδιαφέρον, γι’ αυτό
και όσους έχουμε θα πρέπει κάποτε να τους μελετήσουμε βαθύτερα και να τους
προβάλλουμε ευρύτερα. Αν όχι με το Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού σε ξένες χώρες,
τουλάχιστον με τις μεγάλες εκθέσεις της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας στην Αθήνα του
2004. Λίγο μετά την απορία για την παραγνώριση της βυζαντινής συνεισφοράς στην
έκθεση «Το Φως του Απόλλωνα», ένα νέο ερώτημα μεγαλώνει μεταξύ των ανθρώπων
της τέχνης: Ολυμπιακοί Αγώνες σημαίνει ανθρώπινο σώμα, και σ’ αυτή την
εικαστική περιοχή οι σπουδαίοι νεοέλληνες καλλιτέχνες δεν είναι λίγοι, όσο κι
αν ακόμη δεν διεκδικήσαμε διεθνώς την πρωτοπορία των Γ. Τσαρούχη στην
κατεύθυνση του λυρικού ρεαλισμού, του Γ. Μόραλη στη σχέση ανθρώπινης φιγούρας
και γεωμετρικότητας ή του Γ. Μπουζιάνη στην εξπρεσιονιστική ανατομία του
σώματος, χρόνια πριν από τον Ντεκούνιγκ. Στις ανεξήγητες υστερήσεις μας
έρχεται τώρα να προστεθεί και ο γλύπτης Γιαννούλης Χαλεπάς (1851-1938).

«… Σκέφτομαι με αγανάκτηση ότι αυτή τη στιγμή γίνεται στην Εθνική μας
Πινακοθήκη με την ευκαιρία των Ολυμπιακών Αγώνων και με χρήματα του Ελληνικού
Δημοσίου μια μεγάλη έκθεση γλυπτικής, στην οποία εκτίθενται έργα κορυφαίων
Ευρωπαίων γλυπτών της εποχής του Χαλεπά. Κι όμως, ο Χαλεπάς απουσιάζει.
Αναρωτιέμαι τι εμπόδισε τους Έλληνες οργανωτές να τον συμπεριλάβουν, δίνοντάς
του μάλιστα μια περίοπτη θέση όπως με την τέχνη του και όχι με την εθνικότητά
του το αξίζει… Τόσο λίγο εκτιμάμε τον εαυτό μας, τόσο τον περιφρονούμε…».
Τα λόγια αυτά του Κώστα Τσόκλη από το βήμα, έγιναν αιτία για παρατεταμένο
χειροκρότημα των συμμετεχόντων στο συμπόσιο για τον μεγάλο γλύπτη, στην αυλή
της κατοικίας του και σημερινό μουσείο στην Τήνο.

Οι ομιλίες είχαν αφορμή έναν συλλογικό τόμο που μόλις εκδόθηκε, με
επιστημονική επιμέλεια των ιστορικών τέχνης Γ. Μπόλη και Δ. Παυλόπουλου, με
κείμενα σημερινών μελετητών και καλλιτεχνών καθώς και αναδημοσιεύσεις
δυσεύρετων κειμένων για τον Χαλεπά. Είναι μία από τις σπάνιες περιπτώσεις που
ένα βιβλίο (έκδοση Έκπλους και Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας) έχει υψηλές προθέσεις
και ανάλογο αποτέλεσμα, φιλοδοξώντας να ακουμπήσει τον «τύπο των ήλων» της
μαρτυρικής ζωής και τέχνης του καλλιτέχνη.

Ξεχωρίζουν οι μελέτες των δύο επιμελητών, «H Ανακάλυψη ενός Μοντέρνου
Πριμιτίφ» (E. Ματθιόπουλος), τα κείμενα των καλλιτεχνών Χρ. Μπότσογλου, Γ.
Ψυχοπαίδη, A. Ίσαρη κ.ά. και το ανθολόγιο κορυφαίων κριτικών και καλλιτεχνών
του 20ού αιώνα που ολοκληρώνει μια σφαιρική εικόνα για το έργο και τον μύθο
του καλλιτέχνη.

Ο μεγάλος γλύπτης μας ήταν γόνος οικογένειας μαρμαροτεχνιτών, από ένα νησί με
τεράστια σχετική παράδοση. Σπούδασε στο Μόναχο και από νωρίς καθιερώθηκε με τα
έξοχα νεοκλασικιστικά έργα του, μεταξύ των οποίων και η δημοφιλής «Κοιμωμένη».
Στην ακμή του ­ το 1888, ίδια χρονιά με τον Βαγκόγκ και τον Νίτσε! ­
διαπιστώνεται ότι «πάσχει από ψυχική νόσο» και κλείνεται στο ψυχιατρείο απ’
όπου θα βγει αργότερα, για να βρεθεί και πάλι στο δημόσιο ενδιαφέρον, όταν
εντοπίζεται στην Τήνο να ζει σε άθλιες συνθήκες και να κάνει έργα σε πηλό.
Αυτά ακριβώς τα γλυπτά της «μετα-λογικής» περιόδου είναι που έχουν τεράστια
αξία, διότι είναι ένας καινοτομικός και γοητευτικός συνδυασμός νεοκλασικής
παιδείας και αφελούς φρεσκάδας. Μοιάζουν deja vue, σαν να τα έχουμε ξαναδεί σε
βαθύ όνειρο. Είναι πηλός που μεταμορφώνεται σε άνθρωπο, εδώ μπροστά στα μάτια
μας, με έμπνευση ιδεαλιστική, σχεδόν μεταφυσική.

H ανθρώπινη μορφή προκύπτει στον Χαλεπά ως σαρκίο, η υλική της υπόσταση
κινητοποιείται ιδεαλιστικά, σαν από θέλημα Θεού. H καλλιτεχνική δύναμή του δεν
έγκειται σε κάποια παρατηρητικότητα των φυσικών μεγεθών και στην επακόλουθη
μεταφορά τους στο υλικό της γλυπτικής του, αλλά στην αφομοίωση της κλασικής
παιδείας από την πρώτη του περίοδο και, στη συνέχεια, στην ανάσταση αυτής της
παιδείας με ένα πνεύμα αυθόρμητο, φυσικό, ανεπιτήδευτο, σύμφυτο με την ψυχή
του.

INFO

Γ. Μπόλης – Δ. Παυλόπουλος (επιστ. επιμ.): Γιαννούλης Χαλεπάς, Τραγικότητα και
Μύθος, Τήνος 2004 (έκδοση Έκπλους και Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας)

Σπίτι-Μουσείο Γιαννούλη Χαλεπά και Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών, Πύργος Τήνου,
πληροφ. 22830.31262.