H πόλη που βρυχάται

Στο νέο επαναλαμβανόμενο οικιστικό μοντέλο τα κτήρια δεν «φυτρώνουν» μέσα από το φυσικό έδαφος που τα περιβάλλει, αλλά παρατηρούμε μια αντιστροφή: οι λόφοι και τα βουνά μοιάζουν να φυτρώνουν και να ξεπροβάλλουν μέσα από την απέραντη ισόπαχη κτηριακή μάζα

Στη μορφή της σύγχρονης ελληνικής πόλης απεικονίζονται το ιδιοκτησιακό
καθεστώς, οι συμβολαιογραφικές πράξεις, η σύσταση της οριζόντιας ιδιοκτησίας,
οι γονικές παροχές, η ελληνική οικογένεια και οι σχέσεις της με τον κοινωνικό
της περίγυρο, απεικονίζεται η ίδια η ζωή! «Δεν υπάρχει μετασχηματισμός της
πόλης που να μη σημαίνει και έναν μετασχηματισμό της ζωής των κατοίκων
της», σημειώνει εύστοχα ο Aldo Rossi στο βιβλίο του «Αρχιτεκτονική της
Πόλης».

H Αθήνα στην ουσία ξανακτίζεται από την αρχή, χωρίς μεγάλα οικιστικά
προγράμματα, χωρίς δανειοδοτήσεις από πιστωτικούς οργανισμούς ή αρωγή από την
Πολιτεία, αλλά απλώς από μια ιδιότυπη αυτοχρηματοδότηση και τις συμβάσεις που
επέτρεπε το σύστημα της αντιπαροχής ανάμεσα στον ιδιοκτήτη της γης, τον μικρό
κατασκευαστή-εργολάβο και τους αγοραστές των μελλοντικών διαμερισμάτων.

H πολυκατοικία δεν εξυπηρέτησε μόνο την προγραμματική της λειτουργία ως χώρος
κατοικίας, αλλά και πλήθος άλλων χρήσεων επιδεικνύοντας μια εντυπωσιακή
ικανότητα προσαρμοστικότητας. Τα διαμερίσματα μετατρέπονται πολύ εύκολα σε
γραφεία, μαγαζιά, καφενεία. Ολόκληρες πολυκατοικίες στεγάζουν υπουργεία,
τράπεζες, δημαρχεία, εφορίες…! H ιδιωτική πρωτοβουλία είχε «φροντίσει» με
την ίδια τυπολογία κτιρίου και για τη στέγαση δημόσιων οργανισμών, αφού η
Πολιτεία έδειχνε απίστευτη αδιαφορία, εκμηδενίζοντας και εξαφανίζοντας στην
ουσία το δημόσιο κτήριο από την πόλη.

H αρχιτεκτονική μοιάζει να υποχωρεί μπροστά σ’ αυτήν την ανώνυμη παραγωγή
κτισμένου περιβάλλοντος. Μια «θάλασσα» άτακτης αστικής μάζας απλώνεται προς
κάθε κατεύθυνση, πλημμυρίζοντας κάθε ελεύθερη περιοχή του Λεκανοπεδίου.
Ορμητική, ακάθεκτη, σαρωτική.

Τίποτε δεν μοιάζει ικανό να αντισταθεί στο νέο επαναλαμβανόμενο οικιστικό
μοντέλο. Εδώ τα κτήρια δεν «φυτρώνουν» μέσα από το φυσικό έδαφος που τα
περιβάλλει, αλλά παρατηρούμε μια αντιστροφή, οι λόφοι και τα βουνά μοιάζουν να
φυτρώνουν και να ξεπροβάλλουν μέσα από την απέραντη ισόπαχη κτηριακή μάζα. Μια
ιδιόμορφη κορυφογραμμή της πόλης παρακολουθεί πιστά τα ανεβοκατεβάσματα του
φυσικού ανάγλυφου. Ένα άλλο «έδαφος», τεχνητό αυτήν τη φορά, καλύπτει λόφους,
ρέματα, μικρότερες ή μεγαλύτερες εξάρσεις της γης και ανηφορίζει στις πλαγιές
των ορεινών όγκων του Λεκανοπεδίου. Μέσα σ’ αυτό το πυκνό, συνεκτικό και
μερικές φορές ασφυκτικό αστικό τοπίο, ζούμε 4,5 εκατομμύρια άνθρωποι, η μισή
Ελλάδα.

H εκρηκτική αστική ανοικοδόμηση της Αθήνας μετά τον πόλεμο δημιούργησε ένα
συνονθύλευμα πολυώροφων πολυκατοικιών, που κτίζεται πάνω στα χνάρια του
παλαιού πολεοδομικού ιστού με τα μικρά οικοδομικά τετράγωνα και τους στενούς
δρόμους, που ελάχιστες φορές διαπλατύνθηκαν. H πόλη μέσα σε ελάχιστα χρόνια
άλλαξε κλίμακα. Αυτό το ιδιόμορφο «αστικό παλίμψηστο» εκφράζει στα διαδοχικά
του στρώματα την ιστορία της πόλης από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

H αυλή συρρικνώθηκε στον μικρό «ακάλυπτο χώρο». Το εσωτερικό του οικοδομικού
τετραγώνου διαφοροποιείται έναντι αυτού των ευρωπαϊκών πόλεων και προκύπτει
όπως – όπως με τις ακάλυπτες περιοχές των οικοπέδων να μην ενοποιούνται σε ένα
ενιαίο εσωτερικό αίθριο. Έναν κοινόχρηστο ανοικτό πυρήνα που θα μπορούσε να
φιλοξενεί ποικίλες δραστηριότητες της γειτονιάς, κλειστό ή ανοικτό προς τον
δημόσιο χώρο της πόλης ή να αποτελεί μία ενιαία εσωστρεφή αυλή φυτεμένη με
δένδρα που θα άλλαζαν δραστικά το μικροκλίμα της πόλης. Έναν χώρο που δεν θα
ήταν ο σημερινός αθέατος, σκοτεινός και ακάθαρτος ακάλυπτος, αλλά τουναντίον
ένας φροντισμένος δροσερός υπαίθριος χώρος ζωής, τόσο σημαντικός και αναγκαίος
για την πόλη και την αραίωση του αστικού της ιστού!

Τα τελευταία χρόνια το εμπορικό κέντρο της γειτονιάς έχει μεταφερθεί κατά
μήκος των μεγάλων οδικών αξόνων εκτοπίζοντας και απομακρύνοντας από εκεί την
κατοικία, ενώ σήμερα «μετακομίζει» και πάλι και συγκεντρώνεται σε περιοχές με
μεγάλους ελεύθερους χώρους (Μεσόγεια, νέο αεροδρόμιο, δυτικές συνοικίες,
Εθνική Οδός κ.ά.). H αποκλειστική μετακίνηση με το ιδιωτικό αυτοκίνητο και η
ανάγκη εξεύρεσης άνετων χώρων στάθμευσης, δημιουργεί και εδώ όπως σε όλες τις
μεγαλουπόλεις, μεγάλες συγκεντρωμένες μονάδες εμπορίου και αναψυχής κατά τα
πρότυπα των γιγάντιων αμερικανικών Malls, αλλάζοντας και επεκτείνοντας για
άλλη μια φορά δραματικά το αστικό τοπίο της πόλης.

Άτακτη αλλά ζωντανή

Μέσα από αυτή την ακαταστασία, την πολυμορφία και την ανομοιογένεια του
κτισμένου περιβάλλοντος η Αθήνα μοιάζει να αποκτά μυστηριωδώς μια νέα
ταυτότητα και ένα σύγχρονο πολυ-πολιτισμικό πρόσωπο που την κάνει να ξεχωρίζει
έντονα, αλλά και να μοιάζει σ’ ένα βαθμό με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές
πρωτεύουσες. Πάνω στο δίπολο ομοιογένεια – διαφορετικότητα δομείται η ελληνική
εκδοχή της μοντέρνας μητρόπολης. Άναρχη, άτακτη, αλλά ζωντανή, ενδιαφέρουσα
και απρόβλεπτη, στέκεται απέναντι στην αυστηρή τυποποίηση και τον ορθολογισμό
του αστικού τοπίου πολλών ευρωπαϊκών και αμερικανικών πόλεων που είναι όμως
βαρετό, αδιάφορο και πληκτικό.

Το βράδυ μόλις πέφτει το σκοτάδι η πόλη αλλάζει όψη, εξαφανίζονται οι
λεπτομέρειες και φαντάζει μαγική, μια απέραντη έκταση αμέτρητων φωτισμένων
κτιρίων που τη διασχίζουν τα ολόλαμπρα «ποτάμια» των μεγάλων οδικών αξόνων.
Παρατηρώντας την Αθήνα από ψηλά συνειδητοποιείς για άλλη μια φορά πως η πόλη
είναι οι άνθρωποι που την κατοικούν. Οι φιλοδοξίες τους, οι ελπίδες τους, τα
όνειρά τους, οι προσδοκίες τους, οι αγωνίες τους… H πόλη είμαστε ΕΜΕΙΣ!

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων του ΕΜΠ.