Ήταν κάποτε μια πολυκατοικία…

Μικρά αποθηκάκια, απολήξεις κλιμακοστασίων, καμινάδες, στέγες, συνυπάρχουν με ηλιακούς θερμοσίφωνες, κεραίες, πέργκολες, σκοινιά για το άπλωμα των ρούχων, διαφημιστικές πινακίδες. Μια «μεταλλική πόλη» επικάθεται πάνω στην πόλη!

Οι ανέσεις που η πολυκατοικία υποσχόταν σε σχέση με τα παλιά κακοσυντηρημένα
σπίτια, ήταν ο «κράχτης» για τον αγοραστή. Το καλοριφέρ έναντι της σόμπας, οι
βρύσες με το ζεστό νερό απέναντι στο πηγάδι ή τη στέρνα, οι συρόμενες πόρτες
που ενοποιούσαν τα συνεχόμενα δωμάτια, οι εντοιχιζόμενες ντουλάπες, οι
κουζίνες και τα λουτρά με τα άγνωστα μέχρι τότε λαμπερά αξεσουάρ, έπειθαν τους
Αθηναίους να εγκαταλείψουν και να θυσιάσουν τις μονοκατοικίες με τις αυλές,
για ένα διαμέρισμα σε μια νεόδμητη πολυκατοικία. H αντιπαροχή είχε ήδη κάνει
την εμφάνισή της!

Είναι η ελληνική εκδοχή του μοντέρνου κινήματος, όπως αυτό μεταλλάχτηκε και
προσαρμόστηκε στις τοπικές συνθήκες. H κατασκευαστική δομή δοκός επί στύλου
εκφραζόμενη ως ένας χωροκάναβος πυκνής διαστύλωσης, με τις επάλληλες
πανομοιότυπες πλάκες, το κλιμακοστάσιο και το φρέαρ του ανελκυστήρα, υπήρξε το
γενικευμένο και εξαιρετικά ευέλικτο δομικό σύστημα που επικράτησε, με διάφορα
είδη παραλλαγών. H εργολαβική πολυκατοικία παρακολουθούσε τον σφυγμό της
εποχής, τις ανάγκες και τα αισθητικά πρότυπα της κοινωνίας, παρέχοντας σχετικά
φθηνή στέγη στα μεταναστευτικά «κύματα» της επαρχίας προς την πρωτεύουσα.

Σπανίως παράμετροι όπως η μορφή και η θέση του οικοπέδου μέσα στο οικοδομικό
τετράγωνο, τα γειτονικά κτίσματα ή ο προσανατολισμός έπαιζαν σημαντικό ρόλο
στη διάταξη της κάτοψης των διαμερισμάτων. Μια ιδιότυπη τυπολογία, αποτέλεσμα
της ζήτησης και της προσφοράς που η «πιάτσα» κάθε φορά καθόριζε, ήταν ο
καθοριστικός παράγων για τον σχεδιασμό της πολυκατοικίας. Παρ’ όλο που
σημαντικοί Έλληνες αρχιτέκτονες πρότειναν πολύ διαφορετικές και εξαιρετικά
ενδιαφέρουσες εκδοχές συγκρότησης της πολυ-κατοικίας, το έργο τους λίγες φορές
θα αποτελέσει οδηγό για τη μαζική παραγωγή της συλλογικής κατοικίας στον τόπο
μας.

Ο όγκος του κτιρίου προκύπτει από τους όρους και τις δεσμεύσεις τού
εκάστοτε ισχύοντος Γενικού Οικοδομικού Κανονισμού. Κτίζεται στην ουσία το
«ιδεατό στερεό», κάθε τετραγωνικό χιλιοστό, τίποτα δεν περισσεύει! Τα γνωστά
«χιλιοστά των συμβολαίων» αποτυπώνονται κυριολεκτικά στον χώρο με απίστευτη
ακρίβεια, ενώ οι σημαντικοί κοινόχρηστοι χώροι ελαχιστοποιούνται στους
απολύτως απαραίτητους, προκειμένου να αυξηθούν τα τετραγωνικά που θα
πουληθούν.

H κατοικία χάνει σιγά σιγά τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά και μετατρέπεται σ’
ένα απλό νούμερο: δυάρι, τριάρι, τεσσάρι… Όλα ήταν προαποφασισμένα από τον
εργολάβο-κατασκευαστή, η είσοδος, η κατακόρυφη επικοινωνία, οι διάδρομοι και η
εσωτερική διαρρύθμιση των διαμερισμάτων, που εύκολα μπορούσαν να αλλάξουν
σύμφωνα με τις υποδείξεις των υποψήφιων αγοραστών. Στην καλύτερη περίπτωση
μόνον η κύρια όψη χρειαζόταν… περαιτέρω σχεδιασμό, για να προσδώσει αίγλη
στο ακίνητο. H εμφάνιση της εμπορικής πολυκατοικίας που εξυπηρετούσε τις
ανάγκες ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων και ακολουθούσε το «μέσο γούστο» του
καταναλωτικού κοινού της εποχής, ήταν γεγονός.

Κι όμως, πολλές φορές τα ιδιόμορφα λευκά σόκορα των μεσοτοιχιών και οι πίσω
όψεις που έβλεπαν στον ακάλυπτο, επειδή ακριβώς προέκυπταν τυχαία, χωρίς
ιδιαίτερη «σχεδιαστική μέριμνα», ήταν πολύ ωραιότερες από τις επιτηδευμένες
προσόψεις των ορθομαρμαρώσεων και των περίτεχνων κιγκλιδωμάτων.

Ο συμπαγής όγκος του κτιρίου επιμερίζεται σε οριζόντιες «φέτες»
επαναλαμβανόμενων ορόφων, που τονίζονται και διαχωρίζονται από περιμετρικά
μπαλκόνια. Μπαλκόνια ίδιου πλάτους ανεξάρτητα ποιος χώρος βρισκόταν στο
εσωτερικό του διαμερίσματος, καθιστικό, υπνοδωμάτιο ή κουζίνα. Στενά, ίσα ίσα
να χωρέσει μια καρέκλα αντικρυστά στην άλλη. Δεν μπορούσες να δεις τίποτε,
παρά μόνον τον γείτονα που έμενε στο απέναντι διαμέρισμα, έτσι που να χάνεται
η ιδιωτικότητα και τα ρολά ή οι τέντες έπρεπε υποχρεωτικά να είναι μονίμως
κατεβασμένα. Στην ουσία, επρόκειτο για έναν υποτυπώδη διάδρομο κίνησης που
ενοποιούσε εξωτερικά τα δωμάτια, και λειτουργούσε επίσης και ως μαρκίζα
προστασίας των ανοιγμάτων από τον ήλιο και το νερό της βροχής.

Ζώνες «κοινωνικής προέλευσης»

H τακτοποιημένη διευθέτηση των διαμερισμάτων σε οριζόντιες στρώσεις, από το
υπόγειο μέχρι και το ρετιρέ, υπέκρυπτε και μια ταξική διαστρωμάτωση. Στα
υπόγεια το υπηρετικό προσωπικό ή ο θυρωρός και όσο ανέβαινες προς τα πάνω τόσο
η αξία του διαμερίσματος μεγάλωνε. Στις παλιότερες μεγαλοαστικές πολυκατοικίες
η μικρή είσοδος στο πλάι και η σκάλα υπηρεσίας στον ακάλυπτο, όπου υπήρχαν οι
κουζίνες και οι υπόλοιποι βοηθητικοί χώροι, σηματοδοτούσαν τον διαχωρισμό του
κτιρίου σε ζώνες «κοινωνικής προέλευσης».

Από τη μισοφωτισμένη είσοδο της πολυκατοικίας μεταφερόσουν στο απόλυτο σκοτάδι
του διαδρόμου, έτσι που αναγκαζόσουν να ακουμπάς τα δάκτυλα στον τοίχο, για να
βρεις στα τυφλά τον διακόπτη που θα φωτίσει τον κλειστό χώρο με τη
χαρακτηριστική άσχημη μυρωδιά από την έλλειψη καθαρού αέρα. Μόνον το ταμπελάκι
στο κουδούνι σε πληροφορούσε για τον κάτοικο του διαμερίσματος και ο μικρός
φωταγωγός το μόνο που κατάφερνε, ήταν… να σε «ενημερώσει» για το φαγητό που
μαγείρευαν στον κάτω όροφο.

Το δώμα και η απόληξη του κτιρίου, μακριά από τον θόρυβο και την όχληση της
πόλης, κοντά στο φως και τον αέρα, με ελεύθερη θέα μακριά στον ορίζοντα, ήταν
ο πιο ευχάριστος χώρος. Μικρά αποθηκάκια, απολήξεις κλιμακοστασίων, καμινάδες,
στέγες, συνυπάρχουν με ηλιακούς θερμοσίφωνες, κεραίες, πέργκολες, σκοινιά για
το άπλωμα των ρούχων, διαφημιστικές πινακίδες. Μια «μεταλλική πόλη» επικάθεται
πάνω στην πόλη! H εικόνα από ψηλά είναι πολύ διαφορετική, μια άλλη Αθήνα
υπάρχει εκεί πάνω.

Οι πολυκατοικίες χαρακτηρίζουν πλέον όχι μόνον τις μεγάλες ελληνικές πόλεις,
αλλά και απομακρυσμένα χωριά που ακολουθούν πιστά το ίδιο οικιστικό μοντέλο.
Ένα α-τοπικό πρότυπο επαναλαμβάνεται μηχανικά, ανεξάρτητα αν πρόκειται για
νησιωτική ή ηπειρωτική περιοχή της χώρας.

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων του ΕΜΠ.