Aναζητώντας το αθώο βλέμμα

Το καβαλέτο (αριστερά) και μια αντιπροσωπευτική ανθολογία από πίνακες και σχέδια του Π. Φειδάκη (1956-2003), στην έκθεση-εκδήλωση που λειτουργεί μέσα στο εργαστήρι του

Ο πρόωρος θάνατος ενός νέου ζωγράφου με ιδιαίτερα μεγάλο ταλέντο είναι ένα
ζήτημα από μόνο του. Πολύ περισσότερο όταν το έργο του έχει ήδη καταξιωθεί
στους φιλότεχνους, στους συλλέκτες, στην κριτική και στους ομοτέχνους του.
Σπάνιο φαινόμενο να συμπίπτουν όλα αυτά μαζί, αλλά στον Πάνο Φειδάκη
(1956-2003) είναι κυριολεξία. Δεν τον ξεχάσαμε βέβαια στον χρόνο που
μεσολάβησε από την αιφνιδιαστική αποχώρησή του, αλλά και η αφορμή που τώρα μας
καλεί ν’ ασχοληθούμε με το έργο του είναι κι αυτή ένα άλλο αξιοπρόσεκτο
φαινόμενο: Πρόκειται για την επετειακή εκδήλωση που ετοίμασε μια ομάδα φίλων
και συναδέλφων του με επικεφαλής τον K. Παπατριανταφυλλόπουλο, ο οποίος
επιμελήθηκε την έκθεση-ανθολογία που λειτουργεί στο εργαστήρι του Φειδάκη για
λίγες ημέρες.

Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο το αίσθημα συναδελφικής εκτίμησης και
αλληλεγγύης μεταξύ των νεώτερων ζωγράφων. Ο Φειδάκης ήταν ένας από τους
πρωταγωνιστές της «επιστροφής στη ζωγραφική», και καθώς φαίνεται, η απώλειά
του σημαδεύει μια ολόκληρη φουρνιά καλλιτεχνών (Σακαγιάν, Ηλιοπούλου, Ρόρρης,
Φιλοπούλου, Δασκαλάκης, Μποκόρος, κ.ά.), η οποία μέσα σε δύσκολες γι’ αυτήν
συνθήκες (κρατικοδίαιτος μοντερνισμός-εκσυγχρονισμός) κατόρθωσε και επέβαλε
την άποψή της ως ιδιαίτερο σκαλοπάτι της τέχνης μας.

Αντικρύζοντας την ανθολογία των έργων του ξαφνιαζόμαστε και πάλι: Να
‘χει το θράσος να ψάχνει και ν’ ανακαλύπτει εξαρχής τη ζωγραφική όχι ως θέμα ή
ως τεχνική διατύπωσης, αλλά ως βλέμμα στον κόσμο. Και τι βλέμμα, αλήθεια! Ο
καλλιτέχνης αυτός μοιάζει να κατέχει μια γωνία θέασης άδολη, όχι παιδική ή
βρεφική, αλλά σαν από μόλις γεννημένο βρέφος που αισθάνεται ακόμη να κολυμπά
σ’ ένα ζωτικό υγρό και θεωρεί ότι και η ατμόσφαιρα τριγύρω του είναι ανάλογη.
Ό,τι βλέπει είναι ένα συνεχές, μια διαφάνεια κατ’ αρχήν και κατόπιν γραμμή ή
χρώμα. Ζωγραφίζει πλατωνικά – δηλ. αναπαραστατικά, σε δύο διαστάσεις,
ιδεαλιστικά – μετατρέποντας τα στερεότυπα, σχεδόν «κορνιζάδικου», θέματα –
άνθρωποι, τοπία, νεκρές φύσεις – σε εικόνες που έχουν φρεσκάδα απίστευτη.
Άλλοτε με μικρά ίχνη του πινέλου που συναρμολογούνται σε φόρμα, άλλοτε με
βιαστικές κινήσεις που θέλουν να συλλάβουν τη μεταβλητότητα, άλλοτε με χάζι
στο χρώμα που απλώνεται και αναπαριστάνει. Μεταφράζοντας την αισθητική του σε
άλλη τέχνη, θυμόμαστε τη μουσική τζαζ: ένας πηγαίος και εμπνευσμένος
βιρτουόζος αυτοσχεδιάζει πάνω σε μελωδίες και τις κάνει δικές του.

«Έχουν νόημα όλα αυτά σήμερα;», αναρωτιόμαστε, έχοντας στην άλλη όχθη
τους περισσότερους νέους ζωγράφους να επιδίδονται σε τέχνη «λόγια»,
σπουδαγμένη, ταξινομημένη σε κινήματα και συστήματα υποδοχής από ειδικευμένα
μουσεία, τέχνη σχεδόν προκατασκευασμένη σαν την καταναλωτική συμπεριφορά μας
απέναντι στα άλλα προϊόντα της εποχής. Στο κάτω κάτω της γραφής, γιατί να
θεωρηθεί ως τέχνη του νέου αιώνα το ρομαντικό, δονκιχωτικό δρομολόγιο, το
εξαρχής αντίκρυσμα του κόσμου μ’ ένα βλέμμα αμόλυντο, σαν αυτό που πρότεινε ο
Z.Z. Ρουσό τέσσερις αιώνες πριν;

Δεν μπορώ ν’ απαντήσω πειστικά. Μπορώ όμως να επιμείνω ότι όταν ένας ζωγράφος
καταθέτει έμπρακτα μια άποψη με τόσο συνεπή ηθική, τόσο μεγάλο ταλέντο, και
τόσο γοητευτικά αποτελέσματα, μας υποχρεώνει να ξαναδούμε τα πράγματα και από
τη σκοπιά του.

Με το πρίσμα του Φειδάκη ξανακοιτάμε λοιπόν προς τα πίσω και θυμόμαστε
την περίπτωση του Π. Γιαννόπουλου, που ακριβώς αυτήν την αθώα ματιά απαιτούσε
από τους Έλληνες ζωγράφους το 1905. Επόμενοι σταθμοί: ο Θεόφιλος, ο Τσαρούχης,
ο Νικολάου ή ο Βασιλείου και ο Φασιανός, όταν ζωγραφίζουν ταπεινοί. Στην ίδια
αυτή γλυκόπικρη ιδεολογική δεξαμενή βασίζονται κι ο Ακριθάκης κι ο Κότης. Το
είχε επισημάνει πρώτος ο A. Ιωάννου το 1972: H αθωότητα (εξαρχής ή
μετανοημένη) είναι το μεγάλο φυσιογνωμικό γνώρισμα της τέχνης μας, ας μην
υποταγούμε εντελώς στη σπουδαγμένη ζωγραφική, ώστε να ‘χουμε κάτι εντελώς δικό
μας.

Μια τέτοια καλλιτεχνική ηθική προϋποθέτει όμως και αντοχές, κοινωνικές και
ψυχικές. H ταπεινότητα και το βουβό παράπονο, αν δεν εκτονωθεί στο έργο
τέχνης, σκοτώνει. Και ο Φειδάκης επέμενε να είναι «περήφανος στη μοναξιά και
στη λύπη του».

Με λίγα λόγια

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 8

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 8

* Ξεχωρίζει από άλλες εκθέσεις της εποχής; 7

* Τα έργα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά του καλλιτέχνη; 8

8,9,10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6,7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

Πάνος Φειδάκης (1956-2003), H Ζωγραφική στο Εργαστήριό του, Μετσόβου 23, 3ος
όρ. (Αρχαιολ. Μουσείο), τηλ. 6946290860, 10.00-14.00 & 17.00-21.00
καθημερινά. Μέχρι 12 Ιουνίου.