Tο τελευταίο άγχος του Aϊνστάιν

Ο Αλβέρτος Αϊνστάιν στη βάρκα του, στον Πρίνστον, τη δεκαετία του ’40 μαζί με την Τζοάνα Φάντοβα, τη γυναίκα με την οποία αντάλλασσε πυκνή αλληλογραφία, για την οποία έγραφε ποιήματα και στην οποία επέτρεψε να κόψει τη φημισμένη του κόμη

«Είμαι ένας εντελώς απομονωμένος άνθρωπος. Παρ’ όλο που όλοι με γνωρίζουν,
ελάχιστοι με ξέρουν πραγματικά». Λόγια του Αλβέρτου Αϊνστάιν, όταν πια η ζωή
του βρισκόταν στη δύση της. Ένα άγνωστο ημερολόγιο ήρθε στο φως και
αναδεικνύει πλευρές του εαυτού του, κυρίως της καθημερινής του συμπεριφοράς.
Το τηρούσε η τελευταία γυναίκα που συνδέθηκε μαζί του, η οποία δεν το
κυκλοφόρησε ποτέ.

H Τζοάνα Φάντοβα, γεννημένη στη σημερινή Τσεχία, 22 χρόνια νεώτερη του
Αϊνστάιν, πέθανε το 1981 σε ηλικία 80 ετών. Υπήρξε διευθύντρια στη Βιβλιοθήκη
Firestone στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον και το ημερολόγιό της βρέθηκε στον
προσωπικό της φάκελο. Το 62 σελίδων κείμενο αποτελεί το μόνο εκτενές
ημερολόγιο ανθρώπου που βρισκόταν κοντά στον Αϊνστάιν, την τελευταία περίοδο
της ζωής του. Παρ’ όλο που το μεγαλύτερο μέρος του αναλώνεται σε παράπονα για
πόνους και προβλήματα υγείας, υπάρχουν αρκετά στοιχεία που δίνουν εικόνα του
μεγάλου επιστήμονα στην καθημερινότητά του.

Ο Αλβέρτος Αϊνστάιν, αυτοσαρκαζόμενος, παρομοίαζε το σώμα του με παλιό
σαραβαλιασμένο αυτοκίνητο και διαμαρτυρόταν για την κακή του μνήμη.
Διαμαρτυρόταν επίσης για τις ορδές των επισκεπτών – ήταν τόσοι πολλοί εκείνοι
που έρχονταν να τον γνωρίσουν και να τραβήξουν, βέβαια, και την απαραίτητη
φωτογραφία, ώστε συχνά προσποιούνταν ασθένεια.

Αντίθετα με την εικόνα που έχουν πολλοί, ενός Αϊνστάιν συνεχώς
αφηρημένου και ξεκομμένου από τον κόσμο των υπολοίπων θνητών, η Τζοάνα Φάντοβα
τον περιγράφει ως έναν φανατικό και μερικές φορές καυστικό παρατηρητή των
γεγονότων γύρω του – άλλωστε εκείνος ήταν που την έμαθε να παρακολουθεί τις
ειδήσεις. Τον Βέρνερ Χάιζενμπεργκ, θεμελιωτή της κβαντομηχανικής και
επικεφαλής του προγράμματος ατομικής βόμβας της Γερμανίας κατά τον B’
Παγκόσμιο Πόλεμο, τον έλεγε «μέγα ναζί». Και ήταν ριζικά και ανοιχτά αντίθετος
με τα πυρηνικά όπλα, αλλά και με την αντικομμουνιστική υστερία του Μακάρθι.
Διαβάζοντας ότι ο Μακάρθι υποψιαζόταν μέχρι και τις ίδιες του τις υπηρεσίες, ο
Αϊνστάιν είπε ότι το πράγμα θα κατέληγε όπως η Γαλλική Επανάσταση: «Όποιος
κρεμάσει πρώτος τον άλλον κερδίζει». Τον εαυτό του τον χαρακτήριζε «πολιτικό
επαναστάτη», αλλά και «Βεζούβιο που ξερνάει φωτιά».

H Φάντοβα πρωτοσυνάντησε τον Αϊνστάιν στο Βερολίνο το 1929. Ο σύζυγός της,
τότε, ο Ότο Φάντα, ήταν γιος του ζεύγους ιδιοκτητών ενός φημισμένου σαλονιού
στην Πράγα, όπου φιλοξενούνταν κατά καιρούς ο Αϊνστάιν αλλά και ο Κάφκα. H
σχέση τους πάντως άνθησε στα τέλη της δεκαετίας του ’40 και κράτησε μέχρι τον
θάνατο του Αϊνστάιν, το 1955. Ο μεγάλος φυσικός τής επέτρεψε να του κόψει τη
φημισμένη κόμη, της έγραφε ποιήματα και πολυάριθμα γράμματα, ενώ πότε πότε
πήγαιναν βαρκάδες με την ιδιόκτητη βάρκα του. H Τζοάνα Φάντοβα έγραψε ότι η
επίγνωση πως με το έργο του είχε συμβάλει στην κατασκευή της ατομικής βόμβας
τού είχε προκαλέσει κατάθλιψη. Ενώ μεγάλη στενοχώρια τού είχαν προκαλέσει και
οι πολιτικές διώξεις εναντίον του φίλου και συνεργάτη του, του ατομικού
φυσικού Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, τον οποίον κυνηγούσαν λόγω αριστερών φρονημάτων.

Αρνήθηκε Βραβείο Ειρήνης

Στο τέλος της ζωής του, ανησυχούσε και για την ίδια του τη φήμη, φοβούμενος
πως το όνομά του σήμαινε ταυτόχρονα τόσα πολλά αλλά και τόσα λίγα στην εποχή
του… Αρνήθηκε ένα σοβιετικό βραβείο ειρήνης για να μη χαρακτηριστεί
μπολσεβίκος. Και ούτε για την επιστημονική του υπόσταση αισθανόταν σιγουριά:
«Οι φυσικοί με χαρακτηρίζουν μαθηματικό και οι μαθηματικοί φυσικό», είπε στη
Φάντοβα. Πάντως στα ποιήματά του προς την τελευταία του σύντροφο έδειχνε
βέβαιος για τα συναισθήματά του: «Εξαντλημένος από τη μακρά σιωπή/ αυτό είναι
για να σου δείξω καθαρά με πόση δύναμη/ οι σκέψεις μου για σένα θα κάθονται
πάντα/ ψηλά στου μυαλού μου τη μικρή σοφίτα».

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής