Ένα θεατρικό γαϊτανάκι

Σκηνή από την παράσταση «O Χάσης» του Δ. Γουζέλη που παίζεται στο «Αμφι-Θέατρο»

Ένας σπάνιος γλωσσικός θησαυρός εν πρώτοις, μια αυθεντική λαϊκή κωμωδία, μια,
κατά τη γνώμη μου (αντίθετη με τις φιλολογικές εκτιμήσεις ότι το έργο δεν έχει
δομή), πρωτοποριακή δόμηση, μια επαναφορά του αριστοφανικού «ονομαστού
κωμωδείν», ένας ζουμερός ρυθμικά και μουσικά δεκαπεντασύλλαβος και ένας έξοχος
θεατρικός χαρακτήρας αντάξιος να σταθεί δίπλα στους μενανδρικούς, τους
σαιξπηρικούς (Φάλσταφ, σερ Άντριου), μολιερικούς, γκολντονικούς, γκογκολικούς.

Το έργο από τη μια μας υποχρέωνε να το συσχετίσουμε με ένα άλλο διάσημο
«πρωτόλειο» εφήβου συγγραφέα, ερασιτέχνη, τον «Βασιλιά Ουμπού» του Ζαρρύ και
από την άλλη παράπεμπε στο τυπολόγιο της λόγιας κωμωδίας της Αναγέννησης, αλλά
και της λαϊκής κωδικοποίησης της Κομέντια ντελ άρτε. Εξάλλου ο κεντρικός
τύπος-χαρακτήρας έμοιαζε με λαϊκούς ή επεξεργασμένους λαϊκούς ήρωες, τον
Συρανό τον Γάλλο, τον Γιάννος τον Ούγγρο, τον Γερμανό Τιλλ, αλλά και τον
Σβέικ, τον Καραγκιόζη και την καρικατούρα του Κιχώτη.

Από την άλλη, η έκπληξη ήταν ο Ευαγγελάτος, ένας νέος τότε φιλόλογος
και ηθοποιός με δύο σκηνοθεσίες – πάλι πρωτιές («Φορτουνάτος» «Μαρία
Δοξαπατρή») στο ενεργητικό του – που εκτός από την προσφορά του την ίδια να
χαρίσει στο ελληνικό θέατρο έναν θησαυρό κρυμμένο, ένα σκονισμένο διαμάντι,
έδειχνε πως διέθετε μια φιλολογική αρματωσιά πρωτόφαντη, αφού διασκεύασε το
έργο, το «καθάρισε» γλωσσικά χωρίς να νοθεύσει τη γλώσσα του και τους χυμούς
της, χωρίς να διαταράξει τη στιχουργία του και χωρίς να θολώσει τους σκοπούς
της συγγραφής του. Τότε ο Ευαγγελάτος έγινε ο «ταμένος» καλλιτέχνης που,
σκάβοντας μόνος του χωρίς συμπαραστάτες και χωρίς διαδόχους, δυστυχώς, ανέσυρε
από τα βαθιά κοιτάσματα του θεατρικού υπεδάφους πολύτιμα μεταλλεύματα, τα
οποία πέραν από την ίδια την αξία τους ανέτρεψαν και το πρόχειρο και
αστήρικτο, έως τότε, επιχείρημα, ότι το Νέο Ελληνικό Θέατρο δεν έχει παράδοση.
Ο Ευαγγελάτος, τεκμηριώνοντας επιστημονικά και σκηνικά τη συνέχεια του
νεοελληνικού θεάτρου, παίρνει θέση ανάλογης προσφοράς στη διερεύνηση και στον
ορισμό της αυτογνωσίας και της ταυτότητάς μας δίπλα στον N. Χατζηδάκι, στον N.
Πολίτη και στον K. Παπαρρηγόπουλο. Ο Γιάννης Σιδέρης άρχιζε την «ιστορία του
θεάτρου» μας από τον «Χάση». Ο Ευαγγελάτος απέδειξε πως ο «Χάσης» είναι ο
μεσαίος κρίκος μιας αλυσίδας που αρχίζει ήδη από τον 14ο-15ο αιώνα, δηλαδή
τρεις αιώνες πριν από τον «Χάση».

Πριν από τριάντα χρόνια ο αείμνηστος Άλκης Αγγέλου, διευθυντής της πολύτιμης
«Νεοελληνικής Βιβλιοθήκης» του «Ερμή» τότε που ο Τερζάκης εξέδωσε τον
«Βασιλικό», ο Σκαλιώρας τον «Φιλάργυρο» του Οικονόμου εξ Οικονόμων, ο
Ευαγγελάτος τη «Βαβυλωνία», μου είχε αναθέσει τη φιλολογική έκδοση του «Χάση».
Πάλεψα αρκετά χρόνια ώσπου κατέθεσα αμήχανος την ανάθεση, διότι Ρουμελιώτης
εγώ δεν είχα καμιά συναισθηματική, γλωσσική, ιστορική σχέση με το γλωσσικό
κυρίως αίσθημα και τις πηγές του Γουζέλη. Είχα πληθώρα άγνωστων λέξεων και δεν
μπορούσα να συγκροτήσω ένα αξιοπρεπές «γλωσσάρι», αφού δεν είχα και πρόσβαση
ούτε χρόνο επιτόπιας έρευνας στη Ζάκυνθο. Σήμερα διαθέτουμε μια πράγματι πλήρη
φιλολογική έκδοση του «Χάση» από τον Ζήσιμο Συνοδινό (Εκδόσεις Ωκεανίδα). Έτσι
μπορούμε να εκτιμήσουμε πλήρως και τις ευφυείς λύσεις του Ευαγγελάτου, τις
ανακατατάξεις σκηνών, τις αντικαταστάσεις άγνωστων, δύσχρηστων και συχνά
ακατανόητων λέξεων ιταλικής καταγωγής παρεφθαρμένων, τις έξοχες προσθήκες
στίχων, λέξεων και σκηνών με στιχουργική και γλωσσική πιστότητα στη μίμηση του
ύφους του Γουζέλη που έχει κάνει ο φιλόλογος σκηνοθέτης καθηγητής Ευαγγελάτος.

Ύστερα από σαράντα χρόνια ξανανέβασε τώρα στο Αμφι-θέατρο τον «Χάση»
αλλιώς, με την ίδια ευφορία αλλά με λαϊκότερη σκηνική γλώσσα. Έστησε ένα λαϊκό
πατάρι στο φουαγιέ του θεάτρου και οι θεατές γύρω γύρω κάθονταν σε διάταξη
λαϊκής ταβέρνας, σε ψάθινες καρέκλες, τραπεζάκια και κρασοπότηρα. Ο
Ευαγγελάτος τοποθετεί χρονικά την παράσταση στις ημέρες του Ζακυθινού
Καρναβαλιού, στην περίοδο που παίζονται οι ζακυθινές ομιλίες, την ελληνική
εκδοχή του ιταλικού θεάτρου του δρόμου, των τριόδων. Το 1964 ο Ευαγγελάτος
(παίζοντας ο ίδιος τον Χάση) είχε στη διάθεσή του εννέα ηθοποιούς (νεοσσούς
τότε, τον Κοντούλη, τον Σκιαδά, τον Νέγκα, τον Καζάν, τον Μουστάκα, τη
Σκουλούδη, με μόνο «παλιό» τον Γιάννη Αργύρη). Τώρα με πέντε μόνο ηθοποιούς σε
συνεχείς μεταμορφώσεις, κρυμμένους πίσω από μάσκες, στήνει ένα πανηγύρι
ξέφρενου ρυθμού που δικαιώνει την πρωτοποριακή, προδρομική, έστω ακούσια και
ασυνείδητη δομή του έργου του Γουζέλη. Δεν μπόρεσα να αντιληφθώ γιατί σοβαροί
κατά τα άλλα μελετητές εύρισκαν αδόκιμη τάχα την σε σκηνές και όχι σε πράξεις
δόμηση της κωμωδίας. Οι σκηνές ως δομικό στοιχείο ενός θεατρικού έργου είναι
νεωτερισμός που ξεκίνησε από τις σάτιρες και τα θρησκευτικά δράματα από την
πρώιμη αναγέννηση. Σκηνές παράταιρες μεταξύ τους έχει η αρχαιότερη κωμωδία της
Γαλλίας ο «Δικηγόρος Πατελέν» κ.τ.λ. Αλλά και οι σαιξπηρικές κωμωδίες με
σκηνές δομούνται και συχνά παρεμβάλλονται και δευτερεύοντα θέματα. Πάντως
θεωρήθηκε μοντερνισμός το σπάσιμο του καρτεσιανού ή ορθολογικού γεωμετρημένου
χτισίματος ενός έργου.

Αίσθηση χιούμορ και πανδαισία χρωμάτων

Ο Γιώργος Πάτσας ενέγραψε στο λαϊκό πάλκο έξοχα, πανδαισία χρωμάτων,
κοστούμια. Σύμφωνα με τα ήθη του αυτοσχέδιου και ερασιτεχνικού θεάτρου
ποικίλης προέλευσης και μόδας.

Μασκαράδικα (βοηθός του Πάτσα η Τότα Πρίτσα), ο Ευαγγελάτος μάς χάρισε έναν
νέο θαυμάσιο συνθέτη, τον Γιάννη Αναστασόπουλο. Αίσθηση χιούμορ, μίμηση
μουσικών ιδιωμάτων και στυλ και κυρίως ρέουσα μελωδία και έντονος θεατρικός
ρυθμός.

Οι πέντε ηθοποιοί του Αμφι-θεάτρου κάνουν θαύματα. Πάντα ο θίασος αυτός ήταν
εκ των πραγμάτων και εξαιτίας του δραματολογίου του σχολείο υποκριτικού ύφους.
Πρέπει στον «Χάση» να παίξουν σαν ερασιτέχνες, να μιλήσουν λαϊκό
δεκαπεντασύλλαβο και να ανιχνεύσουν τη ζακυνθινή διάλεκτο, ενώ συνάμα πρέπει
να βρουν ανταπόκριση με την ιστορία της θεατρικής τυπολογίας.

Πρέπει να ξεχωρίσω κάποιον; Θα ήταν αδικία. Ο Κροντήρης (Χάσης), ο Μπούγος, ο
Κουρλαμπάς, ο Αντώνης Μάρος και η Φαραζή στήνουν κυριολεκτικά υποκριτικό
γαϊτανάκι, χορεύουν, τραγουδούν, μεταμορφώνονται και χαίρονται επί τοις μιμήμασιν.

Γραμμένο «διά ξεφάντωσιν»

Το ανάλογο με τον «Χάση» έργο του Ζαρρύ, ο «Ουμπού», έχει ακριβώς την ίδια
δομή. Σκοπός και του Ζαρρύ και του Γουζέλη δεν είναι να αφηγηθούν μιαν ιστορία
με αρχή, μέση και τέλος, αλλά να παρουσιάσουν έναν τύπο-χαρακτήρα
πολυπρισματικά, βάζοντάς τον κάθε φορά να «φαίνεται» σε διάφορες συνθήκες ώστε
πινελιά πινελιά να χτίζεται η εικόνα του. Δεδομένου ότι το έργο γράφτηκε για
να παιχτεί «διά ξεφάντωσιν» των φίλων από ερασιτέχνες ως «ομιλία», θα πρέπει
να υποθέσουμε ότι κάθε σκηνή μπορεί να παριστάνονταν και σε άλλο τρίστρατο με
άλλους θεατές. Κάθε ομάδα θεατών έβλεπε άλλη αυτόνομη πλευρά του Χάση. Ο
Χάσης, ο Θοδωρής Καταπόδης, υπαρκτό πρόσωπο της Ζακύνθου, δεν έχει ιστορία,
ανεκδοτολογικές γκάφες έχει, γκαντεμιές, βάζει ψηλά τον πήχυ και περνάει από
κάτω, ονομάζει ωκεανό μια σταγόνα νερό και παρ’ όλα αυτά πνίγεται.

INFO

«O Χάσης» του Δ. Γουζέλη. Στο φουαγιέ του «Αμφι-Θεάτρου». (Ανδριανού 111
Πλάκα, τηλ. 210-32.33.644). Παραστάσεις, κάθε Πέμπτη (στις 21.00), Σάββατο
(στις 21.00) και Κυριακή (στις 19.00). Έως τα μέσα Μαΐου