H μαντίλα που διχάζει

Η απαγόρευση της μαντίλας στα γαλλικά σχολεία είναι ένα ακόμη δείγμα της τάσης του δυτικού τρόπου ζωής να επιβληθεί εξαλείφοντας κάθε διαφορά

Πρωτογενώς το ένδυμα κάλυπτε και προφύλασσε το σώμα από τις δυσμενείς συνθήκες
του φυσικού περιβάλλοντος – αργότερα περάσαμε στην ηθικοποίηση της ένδυσης και
την καταδίκη του γυμνού σώματος. Εδώ όμως αρχίζει ένα παιχνίδι που δύσκολα θα
το καταλάβαινε ένας εκμοντερνισμένος άνθρωπος, γράφει ο M.Γ. Μερακλής, εφόσον
κάθε φορά, ανάλογα με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και τις νοοτροπίες,
διαφορετικά μέρη του σώματος επιτρέπεται να είναι γυμνά. Και, όπως σημειώνει η
M. Ζάχου – Βρέλλη, ίσως σε καμιάν άλλη έκφραση της ζωής η τάση και η
λειτουργία της σκέψης και των συναισθημάτων δεν αποτυπώνεται τόσο καθαρά όσο
στα ενδύματα, που διεκπεραιώνουν τον ρόλο ένωσης με το περιβάλλον ή ατομικής
απομόνωσης από αυτό…

Μίνι, μάξι, παντελόνι, σκωτσέζικη φούστα, σαλβάρι, φερετζές,
χρυσοποίκιλτα βυζαντινά ενδύματα, γαλλικές περούκες, κρητική βράκα, μπούργκα,
φούστες τσιγγάνικες κλαρωτές, μαντίλα για τις μουσουλμάνες, κρίκοι στη μύτη ή
στα αυτιά και τόσες άλλες ιδιαιτερότητες στην ένδυση των ανθρώπων φανερώνουν
την κοινωνική διάσταση του ενδύματος και την εκάστοτε καθώς πρέπει εμφάνιση.

Κάποιες από τις παραπάνω ιδιαιτερότητες στην ένδυση των ανθρώπων
διατηρούνται ακόμη συνυπάρχοντας με τον δυτικό τρόπο ένδυσης και κάποιες
εξαφανίστηκαν. Άλλες προοδευτικά άλλαξαν μορφή, όπως το κόκκινο μαντίλι της
Γαλλικής Επανάστασης που έγινε γραβάτα. Όμως κανείς δεν σκέφτηκε ποτέ να
απαγορεύσει στους Κρητικούς να φορούν τη βράκα ούτε στις γυναίκες στο
Ρουμλούκι να καταργήσουν το κατσούλι με τις φούντες (παραδοσιακό
κάλυμμα της κεφαλής) ούτε στις Καρπαθιώτισσες την πατροπαράδοτη φορεσιά με το
καβάι (είδος πανωφοριού) που ακόμα και σήμερα φορούν- και όχι μόνο στην
Όλυμπο αλλά και σε κάποιες συνοικίες του Πειραιά, όπως με πληροφόρησε η
καρπαθιακής καταγωγής ηθοποιός Ρίτα Λυτού. Οι όποιες αλλαγές έγιναν
προοδευτικά, χωρίς ρωγμές και άνωθεν διαταγές. H βίαιη αλλαγή της ενδυμασίας
είναι συνήθως επακόλουθο αλλαγής και του πολιτικού συστήματος και των θεσμών,
όπως στην περίπτωση του Μεγάλου Πέτρου, που μόλις γύρισε στη Ρωσία επέβαλε το
ξύρισμα της γενειάδας.

Ο γαλλικός νόμος που απαγορεύει τη μαντίλα στα δημόσια σχολεία γεννά
σκέψεις και ερωτήματα. Κανείς, βέβαια, δεν αμφισβητεί τη δύσκολη θέση στην
οποία μπορεί να περιέλθει ένα παιδί που αισθάνεται τα βλέμματα των συμμαθητών
του πάνω του γεμάτα περιέργεια για το παράξενο ντύσιμό του και τη μαντίλα που
καλύπτει το πίσω μέρος της κεφαλής. Όμως αυτό δεν οφείλεται τόσο στο ίδιο το
παιδί ή στους γονείς, οι οποίοι πιθανότατα επέβαλαν την μαντίλα, ούτε στο ίδιο
το κάλυμμα που θεωρείται σύμβολο του φονταμενταλισμού, όσο στη διαφορά
που σχεδόν αυτόματα υπονοεί και μειονεξία. Και αυτό το γνωρίζουν οι
άνθρωποι που ανήκουν σε ομάδες οι οποίες διαφέρουν από το κυρίαρχο πρότυπο της
ευρύτερης κοινωνίας.

Εβδομηντάχρονος Τσιγγάνος μου είχε πει: «Όταν βγούμε έξω η γυναίκα μου
δεν φοράει τσιγγάνικα, αλλά στο σπίτι τα βάζει». H πείρα του τον έχει διδάξει
ότι η ευρύτερη κοινωνία δεν ανέχεται το διαφορετικό και αν θέλουν να
επιβιώσουν στον σύγχρονο κόσμο θα πρέπει να αρνηθούν την ιδιαίτερη ταυτότητά
τους, να προσαρμοστούν στα πρότυπα ένδυσης και συμπεριφοράς που προβάλλονται
επιτακτικά. Και γυναίκα στο Ζεφύρι μού εκμυστηρεύτηκε ότι η δεκατετράχρονη
κόρη δεν θέλει να πηγαίνει στο σχολείο γιατί εκεί δεν μπορεί να φοράει
τσιγγάνικα ρούχα, όπως επιθυμεί η ίδια, καθώς πλησιάζει σε ηλικία γάμου
σύμφωνα με τα πρότυπα της τσιγγάνικης κοινωνίας – την κοροϊδεύουν τα άλλα
παιδιά.

Πόσο «ανοιχτά» είναι τα σχολεία μας;

Το ελληνικό σχολείο επισήμως δεν απαγορεύει τα τσιγγάνικα ρούχα

Το ελληνικό σχολείο, οπωσδήποτε, είναι ανοιχτό και δεν απαγορεύει ούτε τη
μαντίλα στις μουσουλμάνες ούτε τα τσιγγάνικα ρούχα (βλ. και T. Καμπύλης, «ΤΑ
ΝΕΑ», 31.1.04, σελ. 68). Όμως αυτό καθαυτό με τους κανόνες του, το πρόγραμμα,
κυρίως το κρυφό και άρρητο, επιβάλλει πρότυπα και στερεότυπα. Απευθύνεται σε
μια ομοιογένεια ανύπαρκτη και ο κοινωνικός χώρος λειτουργεί καταναγκαστικά-
ακόμη και όταν επικαλείται το δικαίωμα του ανθρώπου στο αυτόβουλο,
προδιαγράφει και επιβάλλει συγκεκριμένες μορφές συμπεριφοράς.

Τα τελευταία χρόνια, καθώς η πραγματικότητα της πολυπολιτισμικής πόλης
προβάλλει έντονα, γίνεται λόγος για «ένταξη», «ενσωμάτωση», «αποδοχή “του
άλλου”»” κ.λπ. Εν τούτοις αυτές οι ίδιες οι λέξεις υποκρύπτουν μηνύματα που
οφείλουμε να διαλευκάνουμε: H ένταξη υπονοεί την υπαγωγή ενός στοιχείου σε ένα
ήδη διαμορφωμένο όλο, που έχει τους δικούς του κανόνες και αρχές – άρα βασική
προϋπόθεση για την ένταξη είναι η απεμπόληση χαρακτηριστικών που είναι
ασύμβατα προς τις αρχές, τις αξίες και τους κανόνες του όλου. Για τους
«ανένταχτους» το μόνο που επιφυλάσσεται είναι το περιθώριο. Πίσω από την
απαγόρευση της μουσουλμανικής μαντίλας, κρύβονται ίσως και άλλα πράγματα που
οφείλουμε να τα δούμε. Φαίνεται πως ο δυτικός τρόπος ζωής προκρίνεται με
έπαρση («εμείς ξέρουμε, θα σας βοηθήσουμε για το καλό σας») και τείνει να
επιβληθεί εξαλείφοντας κάθε διαφορά. Όμοια όπως είχε συμβεί με τους Ινδιάνους,
τους Αβοριγίνους και τόσους άλλους που αφού οι αποικιοκράτες έκαναν ό,τι
μπορούσαν για να τους εξαφανίσουν από προσώπου γης, αποφάσισαν με κροκοδείλια
δάκρυα, κινηματογραφικές ταινίες και εκδηλώσεις να δείξουν τη μετάνοιά τους.
Ίσως όλα τα περί πλουραλισμού να είναι «έπεα πτερόεντα» και ένας πολιτισμός, ο
δυτικός, να προβάλλει ως ο ανώτερος όλων, όπως ακριβώς και παλαιότερα…

INFO

M.Γ. Μερακλής, «Ελληνική λαογραφία, Γ’ τόμος, Λαϊκή τέχνη», Εκδόσεις Οδυσσέας.

M. Βρέλλη – Ζάχου, «H ενδυμασία στη Ζάκυνθο μετά την Ένωση (1864-1919).
Συμβολή στη μελέτη της ιστορικότητας και της κοινωνιολογίας του ενδύματος»,
Εκδόσεις Ιδρύματος Αγγελικής Χατζημιχάλη.

P. Σένετ, «H τυραννία της οικειότητας», Εκδόσεις Νεφέλη.

Η Άννα Λυδάκη είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.