Άσμα ηρωικό και πονηρό

Όλα, μα όλα παραπέμπουν σ’ αυτές τις δύο μεγάλες στιγμές της αμερικανικής
περιπέτειας. Ένας χαρισματικός, γενναίος λευκός, υπέρμαχος παραδοσιακών αξιών
και «αρχαίων» πολεμιστών, στο πλευρό διωκόμενων φυλών. Ο Ντάνιελ Ντέι Λιούις
με τους Μοϊκανούς («The last of the Mohicans»). Ο Κέβιν Κόστνερ με τους
Ερυθρόδερμους («Dances with the Wolves») και ο Τομ Κρουζ με τον «Τελευταίο
Σαμουράι» του 1870!

Όμως η ταυτοποίηση ενός Αμερικανού Σαμουράι με τους αυθεντικούς λευκούς…
Ινδιάνους (Κόστνερ και Ντάνιελ Ντέι Λιούις) είναι εντελώς ταχυδακτυλουργική.
Μια ματιά στο στόρι είναι αρκετή και πειστική:

Λοχαγός του Ομοσπονδιακού Στρατού, στοιχειωμένος από τις βάρβαρες
επιδόσεις του στρατηγού Κάστερ, τον οποίο τόσο πιστά υπηρέτησε στις
γενοκτονικές του επελάσεις, μεταναστεύει στην Ιαπωνία προκειμένου μαζί με
άλλους Αγγλοσάξονες να αναλάβει τον δυτικό εκσυγχρονισμό του Αυτοκρατορικού
Στρατού. Μοναδικό εμπόδιο στα σχέδια των εκπροσώπων της Νέας Ιαπωνίας, είναι
μια δράκα σπουδαίων πολεμιστών, που αρνούνται να καταθέσουν τα όπλα στους
υπηρέτες των ξένων συμφερόντων. Αυτό ακούγεται κολακευτικά στα προοδευτικά
αυτιά, αλλά όποιος βιάζεται σκοντάφτει. Διότι, όπως και ο αρχηγός του Στρατού
(ο… πουλημένος), έτσι και ο αρχηγός των Σαμουράι υπηρετούν, ο καθένας από τη
μεριά του, την πατρίδα και τον Αυτοκράτορα. Ποιος όμως εκ των δύο είναι ο
αληθινός πατριώτης;

Μα φυσικά ο… Τομ Κρουζ! Δηλαδή ο Λόρδος Μπάιρον της χώρας του
Ανατέλλοντος Ηλίου. Γοητεύεται από την πολεμική τέχνη των Σαμουράι, από την
πειθαρχία, την τελειομανία και την αφοσίωσή τους στα πανάρχαια ήθη και
στρατεύεται στο πλευρό τους για να υπερασπιστεί μια υπόθεση εντελώς χαμένη. Το
ξίφος, η πίστη, το άτι και το στέρνο του Κρουζ εναντίον βομβών, κανονιών και
σφαιρών. Οι τριακόσιοι του Λεωνίδα κόντρα στα μιλιούνια των πάνοπλων βαρβάρων!
Επομένως, σωστά ο Κρουζ (και αναφέρομαι σ’ αυτόν επειδή όλο το εγχείρημα φέρει
τη σφραγίδα ενός big star του Χόλιγουντ), σωστά λοιπόν προσεγγίζει το είδος
της περιπέτειας με παλιομοδίτικους, δηλαδή κλασικούς, όρους. Ένας εναντίον
όλων, δηλαδή αυτοθυσία και αλληλεγγύη οι δύο βασικές αρχές του αρχετυπικού
ηρωικού μοντέλου.

«Ο τελευταίος Σαμουράι». Ο Τομ Κρουζ στο… μίξερ του Κέβιν Κόστνερ, του Ντάνιελ Ντέι Λιούις και του Μελ Γκίμπσον

Σωστό και επίκαιρο είναι και το σχόλιό του για τον… εκσυγχρονιστικό
και εκπαιδευτικό ρόλο των ξένων μεγάλων δυνάμεων. Εντελώς όμως παραπλανητική
είναι η ηρωοποίηση των Σαμουράι που η βαρβαρότητα, η ασυλία και η ασυδοσία
τους ξεπέρασαν κάθε ιστορικό προηγούμενο ληστών και φονιάδων. Και είναι
αντιφατικό, από τη μια η ταινία να καταγγέλλει τη δυτική παρέμβαση και από την
άλλη να κυριεύεται από τη μόδα της εξωτικής αύρας και να εξωραΐζει την πιο
μεσαιωνική, σκοτεινή και βάρβαρη πλευρά της «αρχαίας» Ιαπωνίας. H αυθαίρετη…
μετακύλιση αυτής της χώρας στο σκηνικό της Άγριας Δύσης και η εξίσου αυθαίρετη
υποκατάσταση των αληθινών Ερυθρόδερμων και Μοϊκανών από την πλαστογραφημένη
ηρωοποίηση των Σαμουράι, αφήνει έκθετη και ρακένδυτη τη μυθική υποστήριξη του
σεναρίου και των χαρακτήρων. Οι Τιτάνες και οι μυθολογίες, στις καλύτερες
στιγμές της αμερικανικής περιπέτειας, προέκυψαν από αληθινά ιστορικά γεγονότα.
Αντιθέτως, εδώ όλα και όλοι προκύπτουν από σκοπιμότητες και από φανταστικές
ιστορικές διασταυρώσεις. Όλα και όλοι στην υπηρεσία του image ενός μεγάλου
σταρ. Με λίγα λόγια, εντελώς άνθρακας η ιστορία και εντελώς «κατασκευή» η
ταινία.

Από εκεί και πέρα και εντελώς με το υποδεκάμετρο μιας ακριβής και σοβαροφανούς
χολιγουντιανής παραγωγής, συμβαίνουν τα εξής: ναι, την περίμενα χειρότερη.
Ναι, ο σκηνοθέτης Έντουαρντ Ζούικ ξεπέρασε τον προηγούμενο, μέτριο, εαυτό του.
Ναι, οι πολεμικές σκηνές είναι χορογραφημένες. Ναι, η μουσική του Χανς Ζίμερ
θα κερδίσει υποψηφιότητα Όσκαρ. Ναι, τα κοστούμια είναι «αυθεντικά». Και…
Ναι, ο Τομ Κρουζ παραλίγο να πιάσει το ρεκόρ του «τελευταίου Μοϊκανού» Ντάνιελ
Ντέι Λιούις. Αλλά… Όχι, η διάρκεια είναι αδικαιολόγητα μεγάλη. Όχι, η δράση
δεν είναι συμπαγής και συμπυκνωμένη και όχι, η ταινία δεν είναι ολοκληρωμένη.
Που πά’ να πει: «Άσμα» πένθιμο, ηρωικό αλλά και πονηρό!

Το ψέμα που «αποκαλύπτει» μια μεγάλη αλήθεια

Ο Τομ Σαμουράι είναι ο Γολιάθ, ο Δανός Κρίστοφερ Μπόε του «Reconstruction»
(«Ερωτική αναπαράσταση») είναι ο Δαβίδ του επταήμερου. Το κόντρα κόλπο που
λένε. Ο Κρουζ με τον παραπλανητικό ρεαλισμό, ο Μπόε με το καπέλο! Με όρους
τσίρκου, ο πρώτος (ο Γολιάθ) είναι θηριοδαμαστής ζωολογικού κήπου. Ο δεύτερος
μάγος με… κουνέλι. Ολότελα αλλιώτικες προσεγγίσεις. Ο Μπόε, λοιπόν (γόνος
της μικρής αλλά θαυματουργής Δανίας), είναι ρυθμιστής φωτοσκιάσεων. Με μια
ανεπαίσθητη μετακίνηση του προβολέα προκαλεί αλλαγές που μπορεί να διεγείρουν
το ευαίσθητο υπέδαφος των αισθημάτων. Κατά βάση φίλοι μου, το σινεμά είναι μια
παμπόνηρη διαπλοκή… του φωτός με το σκοτάδι. Μαύρο – Άσπρο. Θετικό –
Αρνητικό. Από τη σχέση αυτών των «δυνάμεων» εξαρτάται η μετακένωση μαγείας
στον αμφιβληστροειδή του θεατή. Με άλλα λόγια, και πριν από όλα, κάθε
σκηνοθέτης που σέβεται τον εαυτό του και την ιδιότητά του πρέπει κάθε φορά να
αποδεικνύει τις ταχυδακτυλουργικές του ικανότητες. Θέλετε τρανή απόδειξη; Μα,
φυσικά, το «Μαλχόλαντ» του Ντέιβιντ Λιντς. H ταινία που μπέρδεψε και μάγεψε
όσο καμία άλλη! Ο Μπόε, λοιπόν, από την αρχή προσδιορίζει τους όρους αυτής της
«διαπλοκής». Πώς; Με έναν τύπο που ανεβοκατεβάζει… στον αέρα ένα αναμμένο
τσιγάρο! Γίνεται; Φυσικά γίνεται. Θα το αποδείξω – λέει – με μια ερωτική
ιστορία. Δηλαδή ο άνδρας, η γυναίκα, ο σύζυγος και η φιλενάδα του άνδρα.
Παραλλαγές στο ίδιο μοτίβο. Πρώτα η συνάντηση σ’ ένα μπαρ. Ακολουθεί η ερωτική
πράξη στο κρεβάτι μιας σουίτας. Επακολουθεί η ταραχή, το δίλημμα, τα ερωτήματα
και στο τέλος καταφθάνει η κατάληξη. Θα μείνουν μαζί ή θα χωρίσουν;

«Ερωτική αναπαράσταση». Επίδειξη ατμόσφαιρας, ύφους και στυλ από τη λιλιπούτεια Δανία

Το πρώτο πράγμα που «συλλαμβάνει» ο Μπόε είναι η ανάσα του θεατή. Με δύο
πορτρέτα και άλλα δύο «δεύτερα», συμπληρωματικά πρόσωπα, κάνει παιχνίδι με τα
βλέμματα και τα… φαντάσματα που κατοικούν μέσα μας. Σπουδαίο επίτευγμα. Το
κρίσιμο τεστ για κάθε πρωτοεμφανιζόμενο κινηματογραφιστή. Το δεύτερο που κάνει
είναι να ενσταλάζει σ’ αυτήν τη χαριτωμένη και ατμοσφαιρική φόρμα μερικές
σταγόνες ουσίας. Σαν να λέει: Κρίσιμες συγκυρίες, μεγάλες ευκαιρίες. Τις
άρπαξες; Κέρδισες. Το… σκέφτηκες; Έχασες. Μια φορά γυρίζει η τύχη. Έσο
έτοιμος, δηλαδή διαθέσιμος, να ποντάρεις για να τα «πάρεις»! Για να
καταλήγουμε, η «αναπαράσταση» είναι μια μικρή, αλλά θαυματουργή απόδειξη της
διπλής «ύπαρξης» και λειτουργίας του κινηματογράφου. Από τη μια η μαγεία, από
την άλλη η αλήθεια. Από εδώ το ψέμα, από εκεί η πραγματικότητα. Όλοι ξέρουμε
πως το κουνέλι είναι κόλπο. Όλοι όμως όταν το βλέπουμε να βγαίνει από το
καπέλο του μάγου, πανηγυρίζουμε σαν μικρά παιδιά. Είναι ένα ψέμα, αλλά ένα
ψέμα που «λέει» μια μεγάλη αλήθεια. Χωρίς… το κουνέλι, η ζωή μας θα ήταν
μισή. Και ποιος ξέρει; Ύστερα από αιώνες, μπορεί η σημερινή φαντασία να γίνει
αυριανή πραγματικότητα!

Πεθαίνοντας σαν γυναίκα

H «Sylvia» (Σίλβια Πλαθ) της Νεοζηλανδής Κρίστιν Τζεφς, αιωρείται ανάμεσα στον
Κρουζ και τον Μπόε. Ούτε της μεγάλης παραγωγής ούτε της λιλιπούτειας μαγείας.
Ούτε μαξιμαλισμός μηδέ μινιμαλισμός. Τότε; Περίπου βρετανικός σοβαρός…
ευπρεπισμός.

Δύο χρόνια πριν θα κέρδιζε ένα στοίχημα. Σήμερα, απλώς πέφτει πάνω στις «Ώρες»
(«Hours») και εκ της συγκρίσεως συντρίβεται. Οι συμπτώσεις είναι…
αυτοκόλλητες. Αμφότερες οι ιστορίες αναφέρονται σε δύο πασίγνωστες γυναικείες
υπογραφές της Λογοτεχνίας και της Ποίησης. Αμφότερες είναι της
βρετανο-αμερικανικής σχολής. Και αμφότερες είναι αυτοκτονικές και
αυτοκαταστροφικές.

H περίπτωση της Πλαθ είναι εντελώς κλασική της γυναικείας περιπέτειας ανά τους
αιώνες. Και εξίσου κλασική για τον φαλλοκρατικό ιστό της κοινωνίας, επίσης ανά
τους αιώνες. Γιατί είναι ανατριχιαστικό. Μια τόσο χαρισματική, σπουδαία και
φωτισμένη προσωπικότητα σαν αυτή την Αμερικανίδα ποιήτρια (1932-1963) να
συντρίβεται, να διαλύεται και να «καίγεται» από ανασφάλεια. Και ερωτική και
συγγραφική. H αίσθηση της απώλειας, της ηττοπάθειας, της υποτίμησης και της
αυτοεκμηδένισης όλων αυτών των όψεων ενός κλισέ που εν συντομία προσδιορίζεται
ως ανασφάλεια, να παίρνουν στον τάφο τις χιλιάδες – για να μην πω εκατομμύρια
– σπουδαιότερες από τους άνδρες θηλυκές προσωπικότητες όλου του πλανήτη.

«Σίλβια». H Γκουίνεθ Πάλτροου μονομαχεί με τη Νικόλ Κίντμαν και τις «Ώρες»

Εν συντομία, το κρίσιμο ημερολόγιο της Πλαθ είναι: οκτώ χρόνων χάνει τον
πατέρα της. Είκοσι καταπίνει αναρίθμητη ποσότητα υπνωτικών. Τέσσερα χρόνια
αργότερα, στο Κέιμπριτζ όπου σπούδαζε, ερωτεύεται τον Έντουαρντ Χιούζ. Έναν
μέτριο Άγγλο ποιητή και μέγα γόη της κοινότητας. H συνέχεια είναι κόλαση.
Γάμος, παιδιά, φτώχεια και απιστία. Ο τύπος κοιμάται με όποια θηλυκή γάτα
πέσει μπροστά στο οπτικό του πεδίο. Εκείνη καταπίνει απίστευτες δόσεις
απογοήτευσης, απομόνωσης και προδοσίας. Κατά βάθος το έχει αποφασίσει, αλλά
μέχρι να το διαπράξει θα περάσουν μερικά χρόνια φωτισμένων συγγραφικών
αναλαμπών. Το τέλος είναι συνδυασμός αρχαίας τραγωδίας και θρίλερ τρόμου.

Το υστερόγραφο αυτού του προσχεδιασμένου οδοιπορικού προς την Αχερουσία, είναι
εξίσου συντριπτικό. Ο άθλιος εκδίδει την ερωτική τους αλληλογραφία, από την
οποία προκύπτει το έρεβος αυτής της κομματιασμένης «ψυχής», ύστερα από 35
ολόκληρα χρόνια. Ένας όρθιος, νάρκισσος φαλλός, πάνω στον οποίο
αντικαθρεφτίστηκε μία από τις πιο ευαίσθητες θηλυκές ψυχούλες των τελευταίων
σαράντα χρόνων!

H Κρίστιν Τζεφς προσεγγίζει το δράμα με ευθύνη, σοβαρότητα και λεπτότητα. Δεν
αρκεί. Λείπει το προσάναμμα για να πάρει φωτιά η καιόμενη Σίλβια. Με τις ίδιες
αρετές, με την ίδια προσπάθεια και με την ίδια σοβαρότητα μπήκε στο παιχνίδι
και η Γκουίνεθ Πάλτροου. Στοχοπροσηλωμένη στον ρόλο της, σε ορισμένες στιγμές
ξεπερνάει τον εαυτό της. Αληθινά, της αξίζουν συγχαρητήρια. Πάλι δεν αρκεί. H
Νικόλ στις «Ώρες» με τρεις εμφανίσεις και με ελάχιστες ατάκες την έχει πετάξει
στα καναβάτσα. Έτσι είναι και στο μέλλον θα είναι χειρότερα. Ο ανταγωνισμός
είναι εφιαλτικός. Που πά’ να πει: Μια ταινία που δεν σε προσβάλλει. Και,
παρακαλώ, γυναίκες μην κλαίτε! Αν μας βλέπει η Σίλβια, δύο συμβουλές θα έδινε.
Και στις νυν και στις αυριανές «ανώνυμες» αυτόχειρες: Αυτοεκτίμηση και αυτο…
εμπιστοσύνη!

H κότα με τα χρυσά αυγά

Από τις πιο έξυπνες προπαγανδιστικές και… παιδικές ταινίες που είδα τα
τελευταία χρόνια – από την Κίνα προερχόμενη παρακαλώ – είναι το «Ένας πατέρας
με 25 παιδιά» του Χουάνγκ Χονγκ. Το οποίο τιμήθηκε, για ευνόητους λόγους, με
το βραβείο καλύτερης ταινίας πρωτοεμφανιζόμενου της Ακαδημίας Κινηματογράφου
της Κίνας.

Το στόρι κολυμπάει σε πλήθος ηθικοπλαστικών μηνυμάτων. Αγράμματος και άγαμος
ορνιθοτρόφος λαμβάνει ως πεσκέσι για τις φιλανθρωπικές του δραστηριότητες, 25
ορφανά παιδιά! Εις πείσμα των πάντων που τον χλευάζουν, καταφέρνει όχι μόνο να
τα αναθρέψει αλλά και να μεγαλουργήσει, αποσπώντας τον έπαινο των συμπολιτών
του. Δηλαδή το μείγμα κομμουνιστικής αλληλεγγύης και καπιταλιστικής ελεύθερης
οικονομίας είναι η κότα με τα χρυσά αυγά. Γκέγκε;

Από τα ΚΑΠΗ στον… αχταρμά

Από εδώ και κάτω αρχίζει η κάθοδος στα υπόγεια του επταημέρου. Με δύο στάσεις:

«Τα κορίτσια του ημερολογίου» («Calendar girls») του Νάιτζελ Κόουλ. Με
Έλεν Μίρεν, Τζούλι Γουόλτερς, Πενέλοπι Γουίλτον κ.ά. Βρετανική χαζοχαρούμενη
ηθογραφία. Πήγε για «Άνδρες με τα όλα τους» και κατέληξε στα ΚΑΠΗ.

«Τα κορίτσια του ημερολογίου». Σαν ανέκδοτο του Μπλερ για τα ΚΑΠΗ της M. Βρετανίας

Πενηντα-εξηντάρες της επαρχίας, ταλαιπωρημένες από τον σύζυγο, τα παιδιά και
τον χρόνο, φωτογραφίζονται τσίτσιδες προκειμένου να συλλέξουν λίρες για τη
βελτίωση του νοσοκομείου του χωριού. Στο τέλος εκείνες μεν κατέληξαν στο
Χόλιγουντ, εγώ δε στα βαθιά χασμουρητά.

«H μπαλάντα ενός ντετέκτιβ» («The singing detective») του Κιθ Γκόρντον. Με
Ρόμπερτ Ντάουνι τζούνιορ, Ρόμπιν Ράιτ Πεν, Μελ Γκίμπσον, Τζέρεμι Νόρθαμ,
Όντριεν Μπρόντι, Τζον Πολίτο. Πλήθος ονομάτων να… πίπτουν για λογαριασμό
ενός αχταρμά. Το σενάριο βασίζεται στην ομότιτλη βρετανική σειρά. Δεν την
είδα, δεν ξέρω, δεν λέω. Αντιθέτως, για την ταινία λέω: Μία σκηνή με τον
Ρόμπερτ Ντάουνι τζούνιορ κλινήρη με ψωρίαση στο νοσοκομείο, μία σκηνή με τον
Νόρθαμ με γκόμενα στο ξενοδοχείο. Εν ολίγοις… ντεν κατάλαβα τίποτα. Γιατί
έγινε, γιατί αγοράστηκε, γιατί προβλήθηκε; Ίσως επειδή στην παραγωγή
συμμετέχει και ο Μελ Γκίμπσον. Χάρισμά του!

Τα Oscar της εβδομάδας

Καλύτερης ρεπλίκας: «Ο τελευταίος Σαμουράι»

Κάτι μεταξύ Ντάνιελ Ντέι Λιούις: Τομ Κρουζ

Και Κέβιν Κόστνερ: Ο ίδιος Κρουζ… Σαμουράι

Ύφους: «Ερωτική αναπαράσταση»

Ατμόσφαιρας: «Ερωτική αναπαράσταση»

Αυτοκαταστροφής: «Σίλβια»

Γυναικείας ερμηνείας: Γκουίνεθ Πάλτροου (Σίλβια)

Γεροντο… στριπτίζ: «Τα κορίτσια του ημερολογίου»

Τηλεταινίας: Τα ίδια… κορίτσια

Ορνιθοτροφείου: «Ο πατέρας με τα 25 παιδιά»

Ψωρίασης: «H μπαλάντα ενός ντετέκτιβ»

Non μπαλάντας: Ο ίδιος ντετέκτιβ

Non ντετέκτιβ: H ίδια μπαλάντα