Tέχνη, κοινό και σκάνδαλα

Το σοκάρισμα του κοινού από τολμηρά έργα τέχνης κάθε άλλο παρά ελληνικό
φαινόμενο είναι· αντίθετα, πρόκειται για βασικό εργαλείο στο πολιτιστικό
μάρκετινγκ, εδώ και δεκαετίες. Σχετικά πρωτοπόρος (1952) υπήρξε και ο Γιάννης
Τσαρούχης, που αξιοποίησε συνειδητά τη σκανδαλοθηρική ειδησεογραφία, με
αποτέλεσμα όμως η «κουλτούρα των γκέι» – παγκοσμίως δύσκολο καλλιτεχνικό θέμα
– να γίνει αποδεκτή στην Ελλάδα ήδη από το 1952, 50 χρόνια νωρίτερα από τους
Βρετανούς Γκίλμπερτ και Τζορτζ (φωτογραφία: Αρχείο Εταιρείας Εικαστικών
Μελετών)Πρωτοσέλιδα εφημερίδων τού 1936 υπεράσπιζαν τον Σπύρο Βασιλείου από
σκανδαλισμένους καλλιτέχνες που ζητούσαν από τον I. Μεταξά να απαγορεύσει την
αγιογράφηση του Αϊ-Διονύση από τον «φουτουριστή» (!) ζωγράφο. Με παρέμβαση του
υπουργείου Παιδείας επετράπη στον Γ. Μπουζιάνη να εκθέσει (1949) στον
«Παρνασσό» «τα έργα του που πολεμούσαν τον ανθρωποκεντρισμό» (!). H Αστυνομία
κατέβασε (1952) έναν πίνακα του Γ. Τσαρούχη από έκθεση στο Ζάππειο, γιατί
απεικόνιζε έναν γυμνό ξαπλωμένο άνδρα δίπλα σε έναν ναύτη. Φεμινίστρια ήταν η
δράστις βανδαλισμού έργου του Βελάσκεθ στη Νάσιοναλ Γκάλερι (1914) στην
Αμερική.

Ένα σκάνδαλο-σωσίβιο: Τα σκάνδαλα και οι βανδαλισμοί στην τέχνη δεν
είναι ελληνικό φαινόμενο, όσο και αν ο φίλος κ. Χρ. Ιωακειμίδης χρησιμοποίησε
τις σποραδικές αντιδράσεις προς το «Outlook» ως επικοινωνιακό σωσίβιο για τη
διεθνή αδιαφορία προς την έκθεση. Ποιος θα χρεωθεί τώρα τον διασυρμό μας από
τα δημοσιεύματα περί «Ελλάδος των χριστιανο-αγιατολάδων» στον διεθνή Τύπο; Το
περιμέναμε σε αυτή τη στήλη, σχεδόν το προφητεύσαμε (κριτικές 29/11 και 5/12).
H σκανδαλο-παραγωγή είναι μια δεδομένη διεθνής πρακτική στο μουσειακό,
κινηματογραφικό, συγγραφικό κ.ά. μάρκετινγκ. Όμως, εκεί γίνεται με τους όρους
της ελεύθερης αγοράς: Ο παραγωγός ριψοκινδυνεύει να δει την έκθεσή του να
μποϊκοτάρεται, να χάνει τον χορηγό της, τους αγοραστές. Στον δικό μας
προστατευόμενο κρατικοδίαιτο χώρο όλοι τρέχουν τώρα να επισκεφθούν μια μέτρια
(επιεικώς!) έκθεση με ξεπερασμένες καλλιτεχνικές ιδέες.

Γραφικότητες του μοντερνισμού: Τα MME ζουν από τους σκανδαλοποιούς,
γιατί είναι «γραφικοί», διεγείρουν τον μηχανισμό ψυχικών εντυπώσεων, όπως στις
παλαιότερες γελοιογραφίες ο μπερές, το μούσι και η πίπα των «υπαρξιστών» του
Σηκουάνα. Συναγωνιστής του τηλεοπτικού λαϊκισμού η τέχνη τέτοιου είδους, είναι
ένα σύγχρονο προϊόν του μάρκετινγκ, όχι πάντως η ιερή πνευματική έκφραση την
οποία νομίζουν ότι υπερασπίζονται οι σχολιαστές των προσφάτων ημερών.

Βρίζοντας το κοινό; Οι σχέσεις αυτής της μοντέρνας τέχνης με το κοινό
είναι σήμερα αντιφατικές όσο ποτέ. Απευθύνεται σε αυτό, αλλά αποστρέφεται τη
γνώμη του εάν δεν συμφωνεί με τις προθέσεις των καλλιτεχνών ή των
τεχνοκριτικών-οργανωτών. Χρησιμοποιεί την πρόκληση ως εκφραστικό συστατικό,
αλλά απαγορεύει στον δέκτη να εκφραστεί τόσο βίαια όσο και ο καλλιτέχνης. Ενώ
στη μουσική ο κίνδυνος του «γιούχα» θεωρείται μέρος της διαδικασίας καταξίωσης
ενός έργου, στις εκθέσεις ο φιλότεχνος πρέπει να περπατά σαν σε εκκλησία,
ανέκφραστος. Γιατί, άραγε, πρέπει οι εκθεσιακοί χώροι να μένουν στο απυρόβλητο
και μάλιστα όταν δεν εκθέτουν παλαιά έργα, αλλά φρέσκα δημιουργήματα που εξ
ορισμού αποζητούν την επικοινωνία του κοινού; Μόνο οπτικά και φραστικά πρέπει
να αντιδρούμε;

Κρατικοδίαιτη πρωτοπορία; Το «Outlook» δεν χρηματοδοτήθηκε από τους
εκθέτες ή κάποιον ιδιώτη, αλλά από το κράτος, τον φορολογούμενο. Καθένας μας
λοιπόν έχει δικαίωμα (έστω και λόγω βλακείας) να διαμαρτυρηθεί για τον τρόπο
διάθεσης των χρημάτων του, για το θέμα, την τεχνοτροπία. Δεν είναι ακόμη
«πολιτιστική κληρονομιά», αλλά έργα που διεκδικούν την ιερότητα. Ναι, το
«μουσειακό άσυλο» καταργήθηκε, αλλά από τους εκθέτες καταρχάς. Ο υπουργός
Πολιτισμού πήρε με γενναιότητα, πιστεύω, την ευθύνη να «κατεβάσει» ένα επίμαχο
έργο, καλλιτεχνικά αδιάφορο και κοινότοπο. Αλλά γιατί όχι; Δική του παραγγελία
δεν ήταν;

Ζήτημα ηθικού βάρους

Άλλο ηθικό βάρος έχει ένας ντανταϊστής καλλιτέχνης τού 1919, που προκαλεί
το κοινό, συχνά αυτο-ακρωτηριαζόμενος μπροστά του, άλλο ο N. Κεσσανλής που
χρησιμοποιεί (1960) τα περιττώματα της γάτας του σε πίνακα, άλλο ο Αυστριακός
X. Νις και ο Βρετανός N. Χιρς που σφάζουν ζώα με παγανιστικές τελετουργίες,
άλλο ο Θ. Τότσικας που αντιγράφει το «Made in Heaven» (1990) του Τζ. Κουνς ή
το «Έρωτας για ένα Καρπούζι» του M. Μακρουλάκη (1987), αλλά με λεφτά της
Πολιτιστικής Ολυμπιάδας. Όσο κάποτε η τολμηρή καλλιτεχνική έκφραση κόστιζε
απομόνωση ή διαπόμπευση, τόσο στους εκθέτες του «Outlook» εμφανίζεται ως
καλλιγραφική επανάληψη για υποχρεωτικό θαυμασμό και από «καλλιτέχνες του
σωλήνα» – με DNA προγραμματισμένο από επιτροπές τεχνοκριτικών και μουσειακών
επιτροπών, όπως κάποτε η εκκλησιαστική εικονογραφία από τους ιερείς – έτοιμους
να δείξουν την αγνωμοσύνη τους για τον κοινωνικό πλακούντα που τους θρέφει και
ευπείθεια προς τη μουσειακή γραφειοκρατία που τους προωθεί σε εκθέσεις και συλλογές.