Η νοσταλγία της γραβάτας

Χτυπημένο από το σύνδρομο της Άτυπης Σιωπής, το είδος διανοούμενος μοιάζει να
απειλείται με εξαφάνιση. Ο πρόσφατος πόλεμος στο Ιράκ, η δίκη της 17 Νοέμβρη,
οι Δίδυμοι Πύργοι, το Κοσσυφοπέδιο παλιότερα και η υπόθεση Οτσαλάν απέδειξαν
ότι ο λήθαργος της πνευματικής κοινότητας είναι ένας ύπνος χωρίς όνειρα. Όταν,
και αν, μπει στον κόπο να αρθρώσει δημόσιο λόγο, σαν πανικόβλητη, πλειοδοτεί
σε αυτονόητα που περνούν από στόμα σε στόμα χωρίς ποτέ κανείς να αναρωτιέται
από πού έρχονται και πού μας οδηγούν.

Αναμασώντας τα αποφάγια από τον Λεβιάθαν της τηλεόρασης και την
κακοχωνεμένη αμηχανία της πολιτικής, ικανοποιείται από τη διαπίστωση ότι
τουλάχιστον έτσι έχει το κοινό αίσθημα με το μέρος της. Έτσι, όλο και κάποιος
βρίσκεται να ακούσει τους επίλεκτους εκπροσώπους της, να αναπαράγει την
τελευταία δήλωση εν είδει τσιτάτου την επομένη το πρωί στη ραδιοφωνική του
εκπομπή, να πει εκείνο το περίφημο και χαμογελαστό «σας διάβασα» στην επόμενη
εκδήλωση. Οι πνευματικοί άνθρωποι, όποτε μπουν στον κόπο να μιλήσουν,
μετατρέπονται σε ηθικολόγους εισαγγελείς, ξεχνώντας ότι το μόνο τεκμήριο
αθωότητας που διαθέτουν το αντλούν από την υποχρέωσή τους να ξεχωρίσουν από
τον κόσμο του αυτονόητου.

Όμως η εποχή του αιρετικού λόγου φαίνεται πως έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Οι
πνευματικές φωνές έγιναν πνευματώδεις και η σκέψη εκχώρησε τα δικαιώματά της
στις έξυπνες ατάκες. Στα χέρια τραγουδοποιών, κωμικών ηθοποιών και λοιπών
καλλιτεχνών οι ευφυείς απαντήσεις αντιμετωπίζονται εδώ και καιρό ως η
πεμπτουσία του δημόσιου διανοούμενου λόγου.

Σήμερα, φοβισμένοι από αυτόν τον κόσμο που όλο και λιγότερο τον
καταλαβαίνουμε, δεν έχουμε πια όρεξη για εξυπνάδες. Όμως η ζημιά έχει ήδη
γίνει: η πεποίθηση ότι η σκέψη είναι μια δυσάρεστη εκδήλωση κακογουστιάς που
δεν σ’ αφήνει να απολαύσεις την πραγματική ζωή, η οποία έχει κατ’ ανάγκην
πλάκα, δεν έχει επηρεάσει μόνον τους νεώτερους μυθιστοριογράφους μας. Είναι το
σύνδρομο μιας κοινωνίας που δεν αντέχει παρά μόνον επιτυχημένους – και, κατά
τεκμήριον, όταν είσαι επιτυχημένος δεν σε βασανίζουν δυσάρεστες σκέψεις ή
σκέψεις γενικά.

Σήμερα πια η πνευματική δραστηριότητα, όταν είναι δημόσια, έχει την ίδια σχέση
με τη σκέψη που έχουν οι παραστάσεις στο φεστιβάλ της Επιδαύρου με το ζωντανό
θέατρο: είναι μια πολιτιστική υποχρέωση που διεκδικεί κοινωνικές επιδοτήσεις.
Η κοινωνική ευθύνη των πνευματικών ανθρώπων αρχίζει και τελειώνει στην
τελευταία καταγγελτική τους δήλωση.

Σε τι διαφέρει ο διανοούμενος λόγος από τη σκέψη του μέσου δείγματος
των στατιστικών; Πάντα φιλειρηνιστές, καταδικάζουν τον πόλεμο στο Ιράκ.
Φιλοευρωπαίοι σήμερα, όπως ήσαν αντιευρωπαίοι χθες, ορκισμένοι αντιαμερικανοί
και βαθιά σκεπτόμενοι, χωρίς να το πολυσκεφτούν, καταδικάζουν τη σφαγή στους
Δίδυμους Πύργους μεν, αναρωτιoύνται δε μήπως είναι κόλπο της Μοσάντ, της CIA.
«Μήπως, εντέλει, πήγαιναν γυρεύοντας όλοι αυτοί που δούλευαν εκεί για να
ρουφάνε το αίμα του απλού τριτοκοσμικού κοσμάκη». Αλληθωρίζουν προς τον Τρίτο
Κόσμο, ενώ απολαμβάνουν τις πνευματικές ελευθερίες της Ευρώπης, αρκεί αυτός ο
Τρίτος Κόσμος να βρίσκεται στο Ιράκ, να μην τον αποτελούν Αλβανοί οι οποίοι
φωνάζουν ότι τους σφάζει και τους διώχνει ο Μιλόσεβιτς από τα σπίτια τους.
Έλληνες και ανθρωπιστές όσο δεν πάει άλλο, συμπαρίστανται στην Πλατεία
Συντάγματος εν χορδαίς και οργάνοις στον Οτσαλάν, νίπτοντας, πάλι εν χορδαίς
και οργάνοις, τας χείρας τους για τους τυχοδιώκτες του περιρρέοντος εθνικισμού
που μας τον κουβάλησαν πακέτο.

Και εννοείται ότι μπορούν να επαίρονται πως καλλιεργούν την ευαισθησία
του κοινού αισθήματος. Αυτήν την περγαμηνή κανείς δεν μπορεί να τους την
στερήσει: τα τελευταία χρόνια οι πνευματικοί μας άνθρωποι ακολούθησαν πιστά
τις εκάστοτε διαθέσεις της κοινής γνώμης. Επιτέλους έβαλαν μυαλό. Λένε
πράγματα που τα καταλαβαίνουν όλοι και με τα οποία μπορούν να συμφωνήσουν οι
περισσότεροι.

Εννοείται ότι κι αυτοί, άνθρωποι είναι, ενίοτε πέφτουν έξω. Πίστευαν, μαζί με
την Αστυνομία και ένα μεγάλο μέρος του αναγνωστικού κοινού των εφημερίδων, ότι
ο συντάκτης των προκηρύξεων της 17 Νοέμβρη είναι κάποιος σοβαρός διανοούμενος,
ελαφρώς πιο άτεγκτος και κάπως κουμπουροφόρος. Διαφωνούσαν με τον τρόπο που
είχε διαλέξει για να διαδώσει τις απόψεις του, όμως συμφωνούσαν πολλές φορές
με τις αναλύσεις του – οι οποίες, εννοείται, δεν απείχαν και πολύ από το
«κοινό αίσθημα». Όταν διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι ούτε να μιλήσουν δεν
μπορούν, πόσο μάλλον να διανοηθούν τι εγκλήματα έκαναν τόσα χρόνια,
απογοητεύθηκαν.

Και το δράμα της απογοήτευσης το ζούμε καθημερινά: η καταδίκη της 17
Νοέμβρη μένει στα χέρια της Αστυνομίας και του δικαστηρίου. Κάθε δημόσια
συζήτηση για την καταδίκη της τρομοκρατίας – επαναστατικής, αντεπαναστατικής,
δίκαιης ή άδικης – μοιάζει, με τη σειρά της, καταδικασμένη να πέσει στο κενό.
Είπαμε: η πνευματική ζωή κινείται με δηλώσεις, κι αφού όλοι δηλώνουμε «κατά»
μπορούμε να έχουμε ήσυχη τη συνείδησή μας.

Είμαι άδικος; Μπορεί. Αγνοώ τη στάση ορισμένων Ελλήνων διανοουμένων που
όρθωσαν και ορθώνουν το ανάστημά τους απέναντι στην παγκοσμιοποίηση η οποία,
εν είδει οικολογικής καταστροφής, ετοιμάζεται να σαρώσει κάθε ιδιοπροσωπεία
από τον πλανήτη; Όχι βέβαια, δεν το αγνοώ. Απλώς περιμένω να ακούσω αυτήν τη
σκέψη που θα με πείσει ότι το πρόβλημα της παγκοσμιοποίησης δεν ταυτίζεται με
το πρόβλημα της γιαγιούλας που φοβάται ότι θα της πάρουν τους τεντζερέδες της
και δεν θα μπορεί να μαγειρεύει όπως πριν – με όλο τον σεβασμό στους φόβους
της γιαγιούλας.

Το φαινόμενο δεν είναι μόνον ελληνικό. Σίγουρα η εποχή του Βολταίρου
έχει περάσει ανεπιστρεπτί, όπως έχει περάσει και η εποχή του Μαλρό, του Σαρτρ
ή του Μπέρτραν Ράσελ. Όμως, όπως ο καθένας φοράει τη δική του γραβάτα και
κουβαλάει τον δικό του κομφορμισμό, έτσι και ο καθένας ευθύνεται για τη δική
του σιωπή. Αυτή είναι η διαφορά του διανοούμενου λόγου από τον λόγο των
πολιτικών που πάντα μιλούν εν ονόματι αυτών που υποτίθεται ότι εκπροσωπούν. Αν
κινδυνεύει από κάτι η παντοδύναμη δημοκρατία μας είναι από την εξαφάνιση της
προσωπικής ευθύνης που η σύγχρονη ζωή απειλεί να την περιορίσει μόνον στην
ποινική της διάσταση. Το πνευματικό έργο βρίσκει το κοινωνικό του αντίκρυσμα
μόνον ως οχυρό της προσωπικής ευθύνης, μόνον έτσι μπορεί να συνεχίσει να
διεκδικεί τον πυρήνα της ελευθερίας, την πρώτη και τελευταία ζωτική μας
ανάγκη.

Και είναι η αλήθεια ότι δεν θα είχα σκεφθεί να γράψω αυτήν τη σειρά από άρθρα
αν δεν είχα ακούσει ένα βράδυ, μόλις είχε αρχίσει ο πόλεμος στο Ιράκ, εκείνη
τη δήλωση του Μίκη Θεοδωράκη που ευχόταν στο «μίσος» να φουντώσει για να
πνίξει όσους έκαναν αυτόν τον πόλεμο. Η φωνή του Θεοδωράκη, που την ακούω από
παιδί, ακόμη κι όταν πέφτει έξω – και πέφτει συχνά έξω – δεν με αφήνει
ασυγκίνητο. Όμως όταν τον άκουσα να επικαλείται το «μίσος» μας – εκφράζοντας
ενδεχομένως την αυθόρμητη αντίδραση του μέσου τηλεθεατή – Έλληνα ή Ευρωπαίου –
το μόνο που μπόρεσα να σκεφτώ είναι ότι ο πυρήνας της ελευθερίας μας
απειλείται πλέον εκ των έσω.