«Είδαμε» τον Πλάτωνα!

Το πορτρέτο του Πλάτωνα, που έφεραν στο φως οι ανασκαφές τού Μετρό στου Μακρυγιάννη, παρουσιάζει, παρά τις φθορές, τα χαρακτηριστικά του φιλοσόφου – το πλατύ μέτωπο, που ήταν και η αιτία να ονομασθεί Πλάτων

Η κατασκευή του Μετρό της Αθήνας ήταν η αφορμή για την αποκάλυψη χιλιάδων
αρχαιοτήτων. Φαίνεται όμως πως τα ευρήματα είχαν και μία «έφεση» προς τη
φιλοσοφία, αφού, εκτός από τη Στήλη του Χρυσίππου, που ήρθε στο φως στις
ανασκαφές της Βουλής, αποκαλύφθηκε και μια μαρμάρινη προτομή του Πλάτωνα στον
σταθμό Μακρυγιάννη. Στο μαρμάρινο πορτρέτο παρουσιάζεται το πλατύ μέτωπο που
του έδωσε το «παρωνύμιο» Πλάτων (το αληθινό του όνομα ήταν Αριστοκλής), τα
κοντά μαλλιά, το μακρύ γένι, τις βαθιές ρυτίδες.

Είναι η τέταρτη φορά που βρίσκεται πορτρέτο του Πλάτωνα (429 – 347
π.Χ.) στην Αθήνα. Δεν είναι τυχαίο ότι η αρχαία Αθήνα είχε τον τίτλο της
«πόλης των φιλοσόφων». Όπου και αν πήγαινες συναντούσες ακαδημίες, λύκεια και
γυμνάσια, όπου περιφέρονταν οι διασημότεροι σοφοί και ρήτορες.

Αιώνες μετά τον θάνατο του Σωκράτη, του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα, τα αγάλματα
και οι προτομές τους ήταν εγκατεσπαρμένα στην πόλη. Τουλάχιστον είκοσι
προτομές και αγάλματα μόνο του Πλάτωνα βρίσκονται σήμερα σε διάφορα μουσεία.
Το αναφέρει η καθηγήτρια της Αρχαιολογίας Ισμήνη Τριάντη, η οποία αφιερώνει τη
μελέτη στον σύζυγό της, στον πρόωρα χαμένο γλύπτη Στέλιο Τριάντη, σε αφιέρωμα
στη μνήμη του, το οποίο εξέδωσε πρόσφατα το Μουσείο Μπενάκη. Από αυτά, τέσσερα
πορτρέτα του Πλάτωνα, μεγάλα και μικρά, έχουν βρεθεί στους πιο κεντρικούς
τόπους της Αθήνας, στην Πλατεία Συντάγματος, στην οδό Ερμού κ.α.

Τα αντίγραφα οδηγούν πίσω στην ύπαρξη τεσσάρων αγαλμάτων του Πλάτωνα, ιδρυτή
της Ακαδημίας που λειτούργησε συνεχώς επί εννέα αιώνες.

Το νέο πορτρέτο τοποθετείται στον 1ο αι. μ.Χ. Το κεφάλι του φιλοσόφου,
ο οποίος πέθανε σε ηλικία 80 ετών, βρέθηκε πεσμένο με το πρόσωπο προς τα κάτω
στο ανατολικό τμήμα του οικοπέδου Μακρυγιάννη, σε βάθος 3 μ., και κοντά στις
πλάκες του πεζοδρομίου σε μια περιοχή γεμάτη με πλούσιες οικίες, με αυλές και
λουτρά κοσμημένα με γλυπτά. Η κεφαλή του Πλάτωνα φαίνεται ότι ήταν
εντοιχισμένη σε κάποιο μεταγενέστερο τοίχο. Όμως, πού ανήκε αρχικά; Σε αυτήν
την περιοχή μαρτυρείται η ύπαρξη δύο οικιών που θα μπορούσαν να έχουν προτομές
του Πλάτωνα. Η οικία του φιλοσόφου Πρόκλου και μια οικία του πατέρα του Ηρώδη
του Αττικού.

Αντίγραφο που «μιλάει»

Ένα ασυνήθιστο πορτρέτο του Πλάτωνα, που είχε θεωρηθεί πλαστό και βρίσκεται
στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ στις ΗΠΑ, αποδεικνύεται τώρα ότι μπορεί να είναι
γνήσιο. Σύμφωνα με τον Αμερικανό καθηγητή της Αρχαιολογίας κ. Στέφαν Μίλερ,
που εργάζεται επί δεκαετίες στις ανασκαφές της Νεμέας, ο Πλάτων του Μπέρκλεϊ,
που αγοράστηκε το 1902 στη Ρώμη, είναι ένα γνήσιο ρωμαϊκό αντίγραφο του 125
μ.Χ. που αναπαράγει ένα παλαιότερο πορτρέτο του φιλοσόφου Πλάτωνα του 360
π.Χ., και βρίσκεται πιο κοντά στον άνθρωπο Πλάτωνα.

Συγκεκριμένα, ο Πλάτων έχει ταινία στα μαλλιά και αυτό ενθυμίζει το γεγονός
ότι ο Πλάτων αγαπούσε τον αθλητισμό και είχε λάβει μέρος σε αγώνες πυγμαχίας
στα Ίσθμια. Η ταινία συνδέεται με τα γυμνάσια όπου σύχναζε ο Πλάτων και όπου
διαδραματίζονται τέσσερις από τους διαλόγους του, αλλά και με όλη την
πλατωνική κοσμοθεωρία για την αθανασία της ψυχής. Όσοι ζήσουν ενάρετα τους
κύκλους ζωής επιστρέφουν στο τέλος για να πάρουν την ταινία του νικητή του
αγώνα. Άλλο χαρακτηριστικό του πορτρέτου είναι ότι ο ένας λοβός του αυτιού στο
άγαλμα είναι βαρύς, παραμορφωμένος, ίσως από χτύπημα πυγμάχου. Άλλη ένδειξη
αρχαιότητος είναι το συγκεκριμένο παριανό μάρμαρο το οποίο προέρχεται από
λατομείο το οποίο έπαψε να λειτουργεί στους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους. Το
κεφάλι είναι από το ίδιο κομμάτι μαρμάρου και το βάθρο, σύμφωνα με ανάλυση που
έγινε στον Δημόκριτο. Στην επιγραφή στη βάση της στήλης του αγάλματος
σημειώνεται μία από τις βασικές αρχές της πλατωνικής φιλοσοφίας, ότι κάθε ψυχή
είναι αθάνατη.