Ένδυμα, το «σεσημασμένον δέρας» της ύπαρξής μας

Η υποβλητική διαρρύθμιση του χώρου και των εκθεμάτων οφείλεται στον ζωγράφο και ενδυματολόγο Γ. Μετζικώφ και ασφαλώς προσφέρει στην εύγλωττη παρουσίαση ενός τεράστιου υλικού (επιλέχτηκαν 250 κοστούμια από 758 παραστάσεις), το οποίο ερευνήθηκε και ταξινομήθηκε από τους Ε. Βαροπούλου, Ρ. Γεωργιάδου και Π. Μαυρομούστακο

Ας πούμε το συμπέρασμα εξαρχής: Είναι μια έκθεση που δεν πρέπει να χάσει
κανείς και η οποία θα πρέπει να ταξιδέψει και σε πολλές άλλες πόλεις,
ελληνικές και μη. Μαζί με όσες άλλες έχουν ήδη παρουσιαστεί τα τελευταία
χρόνια στο Μέγαρο Μουσικής καθώς και σε ανάλογες εκδόσεις, θα πρέπει να γίνει
αφετηρία και για άλλες με ανάλογο θέμα καθώς και για περαιτέρω μελέτες.

Με τον λιτό τίτλο «Ένδυμα Θεάτρου», ο επισκέπτης της Εθνικής Πινακοθήκης
βλέπει περί τα 250 κοστούμια από παραστάσεις-σταθμούς του Εθνικού Θεάτρου των
τελευταίων 70 χρόνων, καθώς και αρκετά φωτογραφικά ή οπτικοακουστικά
ντοκουμέντα. Η υποβλητική διαρρύθμιση του χώρου οφείλεται στον ζωγράφο και
ενδυματολόγο Γ. Μετζικώφ και προσφέρει στην εύγλωττη παρουσίαση ενός τεράστιου
υλικού (επιλέχτηκαν από 758 παραστάσεις), το οποίο ερευνήθηκε και ταξινομήθηκε
από τους Ε. Βαροπούλου, Ρ. Γεωργιάδου και Π. Μαυρομούστακο.

Ξεκινάμε με τους συντελεστές, επειδή η μουσειολογική έρευνα, διάσωση και
αξιοποίηση τέτοιων «υλικών» κάθε άλλο παρά αυτονόητη είναι. Στο βεστιάριο π.χ.
της Λυρικής υπάρχουν κοστούμια του Τζιόρτζιο Ντεκίρικο, άγνωστα κι
αδημοσίευτα. Φαντασθείτε τι τύχη θα μπορούσε να είχαν και κοστούμια σαν αυτά
που βλέπουμε εάν κάποιοι φιλότιμοι δεν αντιλαμβάνονταν έγκαιρα την ιστορική
σημασία τους. Τα επίπεδα που υπάρχουν σ’ αυτήν την έκθεση είναι όμως πολλαπλά.

Ρόλοι και Πρόσωπα: Πριν γίνουν παράσταση, οι θεατρικοί ρόλοι είναι
κείμενο. Μεσολαβεί η «διανομή ρόλων» και κατόπιν ο κάθε ηθοποιός, με το σώμα
και τη κινησιολογία του, ενδύεται και εθίζεται στον ρόλο. Αν τα καθημερινά
ρούχα μας είναι προέκταση του δέρματος και της ψυχής, το «σεσημασμένον δέρας
της υπάρξεώς μας» (Α. Εμπειρίκος), τα θεατρικά κοστούμια είναι προέκταση
νοητών χαρακτήρων που ενσαρκώνονται στη σκηνή. Μόλις πριν ήταν «φαντάσματα του
νου», και λίγο μετά – σε μια πετυχημένη παράσταση – προσωπικότητες γνώριμες
σαν τους συγγενείς μας. Σ’ αυτό το σημειολογικό θαύμα, το κοστούμι είναι ο
βασικός μοχλός.

Τα υλικά της μεταμόρφωσης: Οι ηθοποιοί για τους οποίους έγιναν αυτά τα
κοστούμια είναι τα μεγαλύτερα ονόματα του 20ού αιώνα: Κυβέλη, Παξινού, Βεάκης,
Μινωτής, Κωτσόπουλος, Χορν, κ.ά.π. Έστω κι αν τώρα είναι φορεμένα σε κούκλες,
τα εκθέματα ταυτίζονται μαζί τους, εμπεριέχουν το σώμα, τις κινήσεις τους, τα
χειροκροτήματά μας.

Από το δέρμα στο ύφασμα: Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να διεισδύει
κανείς στην κατασκευαστική των κοστουμιών, στο χρώμα, στις διαστάσεις, στις
πτυχές, στις ύλες, προπαντός αυτές. Είναι φαινόμενο άξιο ειδικής μελέτης το
πώς αυτοί οι μάγοι της φαντασίας έψαχναν υλικά στις αποθήκες χοντρικής του
Μοναστηρακίου και τα μεταμόρφωναν σε ρούχα βασιλιάδων, θεϊκές μάσκες ή λαμπερά κοσμήματα.

Ένδυμα θεάτρου, τέχνης, ζωής

Οι ενδυματολόγοι δεν έχουν ακόμη την αναγνώριση που δικαιούνται. Μόλις μ’
αυτήν την έκθεση η ειδικότητά τους καταξιώνεται επίσημα και ευρύτερα. Αν
εξαιρέσει κανείς αυτούς που διακρίθηκαν και ως ζωγράφοι (Γ. Βακαλό, Σπ.
Βασιλείου, Γ. Τσαρούχης, Ν. Χατζηκυριάκος-Γκίκας, κ.ά.) οι κορυφαίοι
σκηνογράφοι-ενδυματολόγοι είναι άγνωστοι στο ευρύ κοινό, ακόμη και ονόματα
όπως Αντ. Φωκάς, Κλ. Κλώνης, Γ. Στεφανέλλης, κ.ο.κ. έστω κι αν ανάμεσά τους
είναι πολλοί διεθνώς διακεκριμένοι όπως ο Β. Φωτόπουλος ή Ν. Γεωργιάδης.

Είχα την τύχη να συναντήσω στην έκθεση τον ομότεχνό τους (έστω και σε
ενδύματα άλλων ρόλων) Γ. Τσεκλένη και ν’ ακούσω τον θαυμασμό του για τη
μαστοριά αυτών των σπουδαίων Ελλήνων εικαστικών καλλιτεχνών. Υπάρχει ειδική
ρωμαίικη ματιά και μαστοριά στην υπόθεση του ενδύματος, είτε θεατρικού είτε
για χρήσεις καθημερινές είτε τελετουργικές, και πρέπει να αναδειχθεί. Ακόμη
και για τα Ιερά Άμφια – ενδύματα άκρως σημειολογικά και ιδιοσυστατικά του
πολιτισμού μας – η πρώτη μουσειολογικά προσεγμένη έκθεση έγινε προ ετών, στο
Μουσείο Μπενάκη.

Όλα αυτά – όπως και οι στολές του Γ. Βελούδιου, στον Μεσοπόλεμο –
χρειάζονται το Μουσείο τους, τις ειδικές μελέτες, αλλά πρωτίστως τις ενέργειες
διάσωσης και προβολής, όπως υποδειγματικά έγινε με την έκθεση αυτή του Εθνικού
Θεάτρου στους χώρους της Εθνικής Πινακοθήκης.

INFO

«Ένδυμα Θεάτρου», Εθνική Πινακοθήκη (Βασ. Κωνσταντίνου 50, τηλ. 210.7235857),
έως 29 Ιουλίου.