Ο απόλυτος λόγος του πολέμου

Η λογοτεχνία, και ιδιαίτερα η ποίηση, είναι η μόνη μορφή τέχνης που έχει
απόλυτα και προσδιορισμένα σύνορα: τη γλώσσα. Αυτό είναι και προφανές και
αποδεκτό· δεν είναι όμως τόσο προφανείς οι συνέπειες αυτής της διαπίστωσης.
Και εννοώ τις συνέπειες για ένα συγγραφέα που γράφει σε μια «περιφερειακή»
γλώσσα, όπως είναι τα ελληνικά, σε πλήρη διάσταση με συγγραφείς που γράφουν σε
μια μητροπολιτική γλώσσα, όπως τα αγγλικά, τα γαλλικά ή τα ισπανικά. Το
περιθωριακό της γλώσσας καθιστά περιθωριακή και τη λογοτεχνία της. Ποιος στην
Ευρώπη – εκτός από μερικούς μελετητές – διαβάζει σήμερα Σολωμό, Κάλβο ή
Σικελιανό;

Η σύγχρονη ελληνική ποίηση ισοδυναμεί, για τον καλλιεργημένο Ευρωπαίο
αναγνώστη, σχεδόν αποκλειστικά με δύο ονόματα: τον Καβάφη (στον αγγλόφωνο
κόσμο και λόγω της διαμεσολάβησης του Ώντεν και του Φόρστερ) και τον Σεφέρη,
λόγω Νόμπελ. Το ίδιο ασφαλώς ισχύει και για άλλες εθνικές λογοτεχνίες. Ποια θα
ήταν η μοίρα του Κούζνιεβιτς και του μυθιστορήματός του «Ο Βασιλιάς των δύο
Σικελιών», αν είχε γράψει σε μια από τις ισχυρές ευρωπαϊκές γλώσσες; Και,
αντιστρόφως, τι απήχηση θα είχε ο Τζόυς, με τον οποίο ο Κούζνιεβιτς έχει
συγκριθεί συχνά, αν είχε γράψει τον «Οδυσσέα» στα πολωνικά;

Αν τα σύνορα της γλώσσας δύσκολα διασχίζονται (παρ’ όλα τα προγεφυρώματα που
στήνει ηρωικά η μετάφραση), το ίδιο φαίνεται να ισχύει και για τα πολιτισμικά
σύνορα. Μπορεί ο Έλιοτ να πίστευε ότι «η ιστορική αίσθηση αναγκάζει τον ποιητή
να γράψει όχι μόνο με τη συνείδηση της δικής του εποχής, αλλά και με τη
βεβαιότητα ότι το σύνολο της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας από τον Όμηρο και πέρα
και, μέσα σ’ αυτό, το σύνολο της λογοτεχνίας της χώρας του, έχει μια
ταυτόχρονη ύπαρξη και συνθέτει μια ταυτόσημη τάξη», όμως πόσοι ποιητές σήμερα
γράφουν με συνείδηση αυτής της τάξης, η οποία δεν περιορίζεται πλέον στον
ευρωπαϊκό μόνο κανόνα; Για τους περισσότερους η έννοια της κουλτούρας
συνεχίζει να συνδέεται με το συγκεκριμένο έθνος ή κράτος στο οποίο ανήκουν και
να αποτελεί βασικό στοιχείο αυτοπροσδιορισμού, και μάλιστα ιδιαίτερα επιθετικό
και ανταγωνιστικό, όπως βλέπουμε στις ποικίλες κατά καιρούς επιστροφές σε
ρίζες, παραδόσεις και ένδοξα παρελθόντα.

Αυτές οι επιστροφές συνοδεύονται από αυστηρούς κανόνες διανοητικής και ηθικής
συμπεριφοράς, που αντιτίθενται στην ανεκτικότητα και σε ό,τι χαρακτηρίζεται ως
«εκφυλιστική διάσταση» διάφορων πολυπολιτισμικών θεωριών. Είτε σε μικρές
χώρες, όπως η Ελλάδα, οι οποίες έχουν υποφέρει από πολιτική και πολιτισμική
καταπίεση, είτε σε ισχυρές, όπως η Αμερική, όπου κυριαρχούν φαντασιώσεις
μοναδικότητας και υπεροχής, το απότοκο αυτών των «επιστροφών» είναι διάφοροι
φονταμενταλισμοί – θρησκευτικοί, εθνικιστικοί, πολιτισμικοί. Η κουλτούρα παύει
να είναι ένας τόπος απολλώνιας ευγένειας ή διονυσιακής έκστασης, όπως θα το
επιθυμούσε ένας στοχαστής τύπου Άρνολντ, και μεταμορφώνεται σε θέατρο
αντιμαχόμενων πολιτικών και ιδεολογικών πεποιθήσεων – ένα πεδίο μάχης όπου
συχνά λαμβάνουν χώρα οι πιο ακραίες (και γελοίες πολλές φορές: «όταν εγώ
έκτιζα τον Παρθενώνα, ή τους κρεμαστούς κήπους, εσύ…») αντιπαραθέσεις. Ο
πόλεμος που διεξάγεται αυτή τη στιγμή στο Ιράκ, δεν έχει μόνο πολιτικά ή
οικονομικά αίτια· στον πόλεμο αυτό συγκρούονται δύο διχαστικοί λόγοι, οι
οποίοι, μέσω της ίδιας ρητορικής, διεκδικούν ένα απόλυτο.

Ασφαλώς και οφείλουν οι ποιητές, οι διανοούμενοι γενικότερα, να αντιτίθενται
με σφοδρότητα στη βαρβαρότητα αυτού του πολέμου· κάθε πολέμου και κάθε
εξουσίας. Όχι όμως αναπαράγοντας έναν κάθετο, διαχωριστικό λόγο που φανερώνει
την αδυναμία τους να κατανοήσουν ότι οι ιστορικές και πολιτισμικές εμπειρίες
είναι παράδοξα υβριδικές και ότι η ανθρώπινη ταυτότητα δεν είναι ποτέ σταθερή
και μονοδιάστατη· όχι υπερασπιζόμενοι ψευδείς καθολικότητες – διότι έτσι
συμβάλλουν στην επικράτησή τους. Ας μην το ξεχνάμε: ο Μπους, ο Μπιν Λάντεν και
οι όμοιοί τους, εν ονόματι αυτών των καθολικοτήτων διαπράττουν πάντα τα
εγκλήματά τους.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».