Το κυκλαδίτικο λευκό είναι πολύχρωμο!

Οι χαρακτηριστικοί μύλοι της Μυκόνου σε δύο εκδοχές: στο διάσημο λευκό του μύθου και του δικτάτορα Μεταξά και στα χρώματα της κυκλαδίτικης παράδοσης (ώχρα, κόκκινο της γης και λουλακί), που χάνεται στα βάθη των αιώνων θαμμένη κάτω από τόνους ηφαιστειακής τέφρας

Ένα Αιγαίο, λευκό, εκτυφλωτικό με μπλε πινελιές σε πόρτες και παράθυρα
ακτινοβολεί το φως του ελληνικού ήλιου. Η εικόνα, διάσημη σε όλο τον πλανήτη,
έχει γεμίσει τουριστικούς οδηγούς και φωτογραφικά λευκώματα, έχει εμπνεύσει
ποιητές, ζωγράφους και περιηγητές και έχει θρέψει όνειρα ιδανικών διακοπών.
Πόσοι γνωρίζουν άραγε ότι «ο μύθος που έγινε πεποίθηση» οφείλεται όχι στην
αισθητική παράδοση αιώνων ή τη ρομαντική διάθεση των κατοίκων, αλλά στην
απόφαση του Ιωάννη Μεταξά να επιβάλει τάξη και ομοιομορφία στο ελληνικό τοπίο;

«Το διάταγμα του Μεταξά, τη δεκαετία του ’30, όριζε ότι τα σπίτια στα νησιά θα
είναι λευκά και τα παράθυρα μπλε», εξηγεί η κ. Μαίρη Καβάγια, αρχιτέκτων.
Τότε, επέβαλαν στους νησιώτες να βάφουν όλα τα κτίρια με ασβέστη εξωτερικά και
έτσι επικράτησε σιγά σιγά το λευκό στην όψη των Κυκλάδων. Κι ένας ακόμα
βασικός λόγος, εκτός από την ομοιομορφία, όπως λέει ο υπουργός Αιγαίου κ.
Νίκος Σηφουνάκης, ήταν η απολύμανση και η καθαριότητα. «Ο ασβέστης έδιωχνε τα
μικρόβια, ήταν μία φθηνή και αποτελεσματική λύση».

Τα σπίτια όμως, παραδοσιακά δεν ήταν λευκά. «Όλος ο κόσμος συνδέει τα
νησιά του Αιγαίου με το άσπρο. Γι’ αυτό στο καινούργιο προεδρικό διάταγμα για
τη δόμηση στην Κύθνο και τη Σέριφο σημειώνουμε ότι το επικρατούν χρώμα στους
οικισμούς είναι το λευκό. Δεν το επιβάλλουμε βέβαια. Στις Κυκλάδες όμως, η
αλήθεια είναι ότι υπήρχε πολυχρωμία», τονίζει ο υπουργός. Τα βασικά χρώματα
που κυριαρχούσαν στα σπίτια είναι αυτά που χρησιμοποιούνταν από τα βάθη των
αιώνων και στολίζουν τις περίφημες θηραϊκές και μινωικές τοιχογραφίες: η ώχρα
η έντονη, το χονδροκόκκινο (αλλιώς ρόσο της Βερόνας ή κόκκινο της Πομπηίας),
το μαύρο (ή φούμο) και το λουλακί (ή μπλε της Αιγύπτου).

Η έντονη ώχρα, το χονδροκόκκινο και το λουλακί είναι τα φυσικά χρώματα που κυριαρχούσαν στα σπίτια της Σαντορίνης πριν από το διάταγμα του Μεταξά. Οι κάτοικοι κρατούν ακόμα την παράδοση και σε αρκετούς οικισμούς τα χρωματιστά σπίτια ξεπερνούν σε αριθμό τα ασβεστωμένα κτίρια, που έχουν επικρατήσει στις περισσότερες Κυκλάδες

Τα πρώτα είναι τα χρώματα που βρίσκονται εύκολα στη φύση με τη μορφή οξειδίων
και υδροξειδίων του σιδήρου. Το μπλε ήταν το πρώτο συνθετικό χρώμα στην
ιστορία, για την προέλευση του οποίου υπάρχουν αρκετές θεωρίες. Σύμφωνα με
μελετητές της αρχαιότητας, οι Αιγύπτιοι ήταν οι πρώτοι που το συνέθεσαν και το
χρησιμοποίησαν στην κεραμική, σε σαρκοφάγους κ.λπ. και από εκεί έφτασε στην
Κρήτη και τις Κυκλάδες. Άλλη θεωρία λέει ότι το μπλε έφτασε ταυτόχρονα στην
Αίγυπτο και την Κρήτη από τη Συρία ή τη Μεσοποταμία. Το σίγουρο είναι ότι
συναντάται σε τοιχογραφίες της Κνωσού του 2100 π.Χ., ενώ ένα άλλο γαλανό χρώμα
από γαιώδες υλικό χρησιμοποιείται από τεχνίτες της Θήρας το 1750 π.Χ. πριν από
την έκρηξη του ηφαιστείου.

Αυτά τα χρώματα, για λόγους πρακτικούς, αφού τα έβρισκαν εύκολα, στόλιζαν τα
σπίτια των Κυκλάδων. Υπήρχαν και τα ασβεστωμένα βέβαια, καθώς και τα πέτρινα,
αλλά ήταν η μειοψηφία. «Όποιο παλιό σπίτι και να ξύσεις, θα βρεις αυτά τα
χρώματα από κάτω», λέει η κ. Ελισάβετ Παπαζώη, βουλευτής Κυκλάδων, που έχει
διατελέσει υπουργός Αιγαίου. «Αυτοί που θέλουν σήμερα να πετύχουν τα παλιά
παραδοσιακά χρώματα, ξύνουν τους σοβάδες για να βρουν το αληθινό χρώμα του
σπιτιού. Το λευκό, άλλωστε, δεν είναι πρακτικό, γιατί σε συνδυασμό με το
δυνατό φως του ήλιου σε τυφλώνει και συγκρατεί τη θέρμανση».

Όσο για τα κουφώματα, οι κάτοικοι τα έβαφαν σε διάφορες αποχρώσεις, με ό,τι
χρώμα περίσσευε από τη βάρκα τους, όπως λέει ο κ. Νίκος Τσεμπελής,
αρχιτέκτονας που έχει εργαστεί πολλά χρόνια στις Κυκλάδες. «Τα νεοκλασικά
επίσης, τα καπετανόσπιτα, τα σπίτια των πλουσίων, που υπάρχουν σε όλα τα
νησιά, ήταν βαμμένα σε διάφορα χρώματα». Είναι τα χρώματα της Αναγέννησης, που
επέστρεψαν στον τόπο τους από τη Δύση.

Το σίγουρο είναι ότι τα σημερινά βιομηχανοποιημένα χρώματα δεν
πλησιάζουν τα παλιά φυσικά της ώχρας και του κόκκινου των Κυκλάδων. «Πλέον,
είναι πολύ δύσκολο να πετύχουμε αυτά τα φυσικά χρώματα. Τα βρίσκουμε στις
ανασκαφές και τις τοιχογραφίες, τα χρησιμοποιούσε ο αρχαίος ζωγράφος
Πολύγνωτος. Όμως, τα ακρυλικά χρώματα σήμερα δεν έχουν καμία σχέση με αυτά,
δεν περιέχουν τα φυσικά οξείδια και δεν παλιώνουν», προσθέτει η κ. Καβάγια.

Κάτασπρος μύθος

«Η λευκή αρχιτεκτονική του Αιγαίου είναι ένας μύθος που έγινε πεποίθηση»,
εξηγεί ο αρχιτέκτονας κ. Γιώργος Τζιρτζιλάκης. «Ένας μύθος δυνατός που
ξεκίνησε από τον Μεσοπόλεμο και καθιερώθηκε. Και είναι μία μεγάλη συζήτηση
στην αρχιτεκτονική. Οι μεγάλοι αρχιτέκτονες, από τον Λε Κορμπιζιέ μέχρι τους
Ισπανούς αρχιτέκτονες, είπαν στη δεκαετία του ’30 ότι αυτό που ενώνει τη
Μεσόγειο είναι οι άσπροι οικισμοί, από το Μαρόκο μέχρι το Αιγαίο».

Η χρήση του λευκού έχει να κάνει και με την εξιδανίκευση, που επιζητούσαν τότε
οι ρομαντικές ψυχές της αρχιτεκτονικής, συνεχίζει ο κ. Τζιρτζιλάκης. «Είναι το
ιδεατό του τόπου, μία καθαρή ιδανική μορφή. Η χρήση του λευκού συμβάλλει στο
παράδοξο του ελληνικού τοπίου, που συνδυάζει το αγγελικό και το μαύρο φως του
Σεφέρη. Ένα φως εκτυφλωτικό, τόσο δυνατό, που δημιουργεί σκιές και το λευκό
γίνεται ένα με το μαύρο».