Αιώνιο κάλλος, θνητό πένθος

Ο Γιάννης Βόγλης και η Ρένη Πιττακή στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» του Θεάτρου Τέχνης

Έχει π.χ. ερευνηθεί πως στο έπος, στον πρώιμο λυρισμό και στον Αισχύλο
απουσιάζει, για να το πούμε χονδρικά, η περιγραφή της φύσης ή των τοπίων της,
των φυσικών φαινομένων καθαυτά. Απουσιάζει τελείως η αντίληψη πως το φυσικό
περιβάλλον έχει αυτόνομη αισθητική αξία. Στην εφηβεία της η λογοτεχνία, πάσης
μορφής, κάθε είδους, όταν περιγράφει τη φύση και τα φαινόμενα που συντελούνται
μέσα στο φυσικό περιβάλλον, τα βλέπει ως στάδιο, ως πλαίσιο, ως τόπο μέσα στον
οποία δρα, αγωνίζεται και νικάται ή ηττάται ο άνθρωπος. Δεν βρίσκουμε
ανατενίσεις, ονειροπολήσεις, ρεμβασμούς, αποθεώσεις μιας ανατολής, μιας δύσης,
ενός φουρτουνιασμένου πελάγους, ενός ανθισμένου κάμπου. Πουθενά δεν εξαίρεται
ως ομορφιά, ως αισθητικώς «καλόν» ένας απόκρημνος βράχος, ένα ανοιγμένο ρόδο,
ένα βουνό μετά τη βροχή, οι ακτίνες του ήλιου πάνω στα στάχυα. Τέτοια «ματιά»
δεν διαθέτει ή δεν την έχει ανάγκη ο πρώιμος επικός ή λυρικός και δραματικός
ήρωας. Στην «Ιλιάδα» απουσιάζει θα ‘λεγα τελείως η φύση και στην «Οδύσσεια»
υπάρχει ως πλαίσιο, εμπόδιο, αντίπαλος του αγωνιζόμενου ήρωα. Ποτέ αισθητικό
γεγονός.

Και στα πρώιμα έργα του Σοφοκλή είτε απουσιάζει η φύση είτε είναι ο αντίπαλος
που πρέπει να νικηθεί για να θριαμβεύσει η επίνοια του ανθρώπου, ο τόπος όπου
επεμβαίνοντας ο τετραπέρατος άνθρωπος μεταστοιχειώνεται σε βάθρο πολιτισμικών
αξιών.

Η σοφιστική, η νεώτερη ελεγεία και τα έργα του Ευριπίδη και του όψιμου
Σοφοκλή ατενίζουν τη φύση αλλιώς, ως αυτόνομο υποκείμενο, που δεν
διαμορφώνεται μόνο από τον άνθρωπο αλλά και τον διαμορφώνει. Σ’ αυτήν την
περίοδο που περίσσεψαν ο φόβος, η σφαγή, η ανέχεια, ο πόνος, η στέρηση μέσα
στα δεινά του πολέμου, την εποχή που ο άνθρωπος «στωικά» αρχίζει να «επέχει»,
να παίρνει αποστάσεις και να βλέπει τον κόσμο ως ανεξάρτητο στοιχείο,
αντικείμενο μελέτης και καταφύγιο, η φύση αρχίζει να έχει και αισθητική αξία.

Και δεν είναι τυχαίο, για τους λόγους που παρέθεσα παραπάνω, πως την ίδια
περίοδο του φθίνοντος κλασικού πνεύματος μεγαλώνει το πένθος, θρηνείται η
μοιραία και αναπότρεπτη φθορά, και εντοπίζεται το πεπερασμένο της ανθρώπινης
ζωής σε σχέση με την αιώνια ανανεούμενη ανακύκληση της φύσης.

Ο Σοφοκλής σε τρία χορικά αριστουργηματικά στον «Οιδίποδα» στον Κολωνό
εκθειάζει τη φύση όπως οργιάζει στον ίππιο Κολωνό, ως αυτόνομο αισθητικό
μέγεθος και ως πηγή νοσταλγίας (όταν ψάλλεται το χορικό, ο πόλεμος έχει
ρημάξει τα πάντα), θρηνεί για τη φθορά, τη ματαιότητα του ζην και για την
ερημιά του γήρατος και εύχεται να αξιωθεί κανείς έναν ανώδυνο θάνατο, μια
ήρεμη διάβαση από τη ζωή στον Άδη.

Ο επικός άνθρωπος είναι επιβήτορας της φύσης, δαμαστής των κυμάτων, δαμαστής
των άγριων βαρβάτων αγριμιών, διαμορφωτής ενός τεχνητού τοπίου. Βιάζει τη
φύση, της παραβιάζει τα όρια, την παραμορφώνει και τη χρησιμοποιεί ως μέσον.

Στον φθίνοντα αιώνα, όταν ο αμαρτωλός ήρωας οδεύει προς το μοιραίο
τέλος αντιλαμβάνεται τη σχετικότητα της ιστορίας, τη σχετικότητα της ηθικής,
τη σχετικότητα των θεσμών και του αποκαλύπτεται η φύση ως αιώνιο πεδίο
αναφοράς, ως μήτρα που γεννά και ρουφάει.

Περισσεύει στο κείμενο διαθήκης του Σοφοκλή η περιγραφή της φύσης ως «ναού»,
ως μυστηρίου και ως αφθάρτου κάλλους οντότητας.

Αυτό νομίζω πως είναι το «φιλοσοφικό» υπέδαφος του έργου· ο γέροντας
αμαρτωλός, ο εραστής της εξουσίας, ο εραστής κάποτε μιας ολόκληρης πόλης, που
έλυσε αινίγματα και έγινε ο ίδιος ένα άλυτο αίνιγμα, αυτός που γνώριζε τι
είναι ο άνθρωπος και δεν ήξερε ποιος είναι ο ίδιος, το έρμαιο των χρησμών και
ο χρησμοδότης, ο καταραμένος των θεών και ο καταρώμενος, αυτός που επέζησε
τυχαίως και απέθανε θαυμαστά, ο παις που πίστευε πως είναι τέκνο της τύχης και
ήταν άθυρμα της ανάγκης, ο προβλέπων το μέλλον και ο προβλεπόμενος πριν ακόμη
γεννηθεί, ο κεντρόφυγος που εκινείτο κεντρομόλως, δεν απέφυγε να βιώσει τον
κανόνα, υπέστη τα πάνδεινα και υπέκυψε στη φύση του. Η τραγωδία του είναι η
επωνυμία. Τα επώνυμα πεθαίνουν, μόνη αθανασία η ανωνυμία της φύσης. Μόνο
κάλλος το φυσικό. Μόνο αμετακίνητο ήθος, η αιώνια ανακύκληση. Όπως στον
Ηράκλειτο (ήθος ανθρώπω δαίμων), το ενδιαίτημα του ανθρώπου είναι ο θεός,
δηλαδή (με όρους ηρακλείτειους) ο χρόνος, ο λόγος ο ξινός, η φύση που συνεχώς
μας κρύβεται και μόνο με «σημεία» που απαιτούν αποκρυπτογράφηση μιλάει. Ο
«Οιδίπους επί Κολωνώ» είναι ένα από τα φιλοσοφικότερα δράματα. Γιατί είναι
στοχασμός, ελεγεία για τον χρόνο, το πένθος, τα γηρατειά και την αυτόνομη,
αιώνια, κυκλική φυσική ροή.

Η παράσταση του Θεάτρου Τέχνης

Το Θέατρο Τέχνης ανέβασε με σεβασμό, σεμνότητα και άκρα συνέπεια στα
προβλήματα που θέτει το κείμενο του Σοφοκλή. Είχε στη διάθεσή του μια
βαρύτιμη, ζυγιασμένη, λόγια, ποιητικά και λυρικά εύφορη και ευλύγιστη
μετάφραση του Δ. Μαρωνίτη. Είναι κρίμα που, αυτός ο σπουδαίος φιλόλογος με τη
γνωστή του ευαισθησία και την ταυτόχρονη αγάπη του και αφοσίωσή του στον
ποιητικό μοντερνισμό, έρχεται αργά στη μεταφραστική κονίστρα. Ο λόγος του
υπηρετήθηκε και ακούστηκε διαβασμένος με γνώση των ρυθμών του, της
εικονοποιίας του, των ηχητικών του ευρημάτων.

Οι ιδέες για την εικαστική παρέμβαση που κατέθεσε ο Δ. Φωτόπουλος, λιτές και
λειτουργικές, υλοποιήθηκαν με γούστο στα κοστούμια από την Κατερίνα Σωτηρίου.

Ο Φ. Τσαλαχούρης, που επιστρατεύθηκε επειγόντως να λύσει τα μουσικά
προβλήματα, κυρίως με τη λιτή παρουσία του με το φλάουτο επί σκηνής, απέδειξε
πως έχει άποψη, γούστο και ευαισθησία.

Η Σοφία Σπυράτου κίνησε τον χορό έξοχα. Ήταν ίσως ο πιο σεμνός, εντός του
τραγικού ήθους και ύφους χορός του φετινού καλοκαιριού. Ο χορός αυτός απέδειξε
επίσης ότι μια Σχολή, όπως το Θέατρο Τέχνης, είναι απαραίτητη για τη
συγκρότηση αισθητικού αποτελέσματος.

Η διδασκαλία του Μίμη Κουγιουμτζή ακολούθησε την παράδοση του δασκάλου του,
είχε σαφήνεια, μέτρο και αφηγηματική συνέπεια. Σεβασμός στο κείμενο και στα
τραγικά μεγέθη. Προσωπικά θα επιθυμούσα λιγότερο ρεαλισμό, λιγότερο ευριπιδικό
ύφος, λιγότερη οικειότητα στις συμπεριφορές. Όταν είδαμε φέτος πληρωμένες
ακριβά βάναυσες ανατροπές, σχεδόν χλευαστική αντιμετώπιση των τραγικών, θα
ήταν γκρίνια, εκτός τόπου και χρόνου, μια εξάντληση μίζερων παρατηρήσεων.

Ο Γιάννης Βόγλης έδειξε τη σχολή του, είχε κύρος, είχε βάρος, είχε ύφος και
ήθος, είχε μέγεθος. Η Μαριάννα Κάλμπαρη (Αντιγόνη) έδειξε αξιοπρόσεκτα
προσόντα στην πρώτη της τραγική προσέγγιση. Η Γέρου στην καλύτερή της
ερμηνεία.

Ο Θ. Γράμψας έχει παρουσία, λόγο και ωραία κίνηση. Με κάποια δόση ναρκισσισμού
έδωσε έναν οικείο Θησέα.

Ο Μίμης Κουγιουμτζής είπε με συγκρατημένη πίκρα το χορικό του γήρατος.

Ο Βασίλης Παπαβασιλείου ηθοποιός έξοχων αποχρώσεων έκανε μιαν αξιοπρόσεκτη
μελέτη αλλά φοβάμαι πως ήταν εκτός σκηνοθετικού ύφους. Ο Κρέοντάς του ήταν ένα
υποκριτικό διαμάντι για κλειστή σκηνή.

Ο Καρατζογιάννης έχει πείρα, τη μετέφερε και ο Πολυνείκης του είχε και σφρίγος
και ρίγος θανάτου.

Ο Γιάννης Φέρτης μετέφερε το σκηνικό του ήθος στον αγγελιοφόρο. Λιτός,
απέριττος, βαθιά συγκινημένος, έκπληκτος για το θαύμα αλλά επαρκώς
αφηγηματικός, απέφυγε το μελόδραμα που ελλοχεύει.

Τέλος θέλω να τιμήσω τον Γιώργο Λαζάνη εν τη απουσία του, του έπρεπε αυτός ο
ρόλος. Η ιστορία του, η αφοσίωσή του στην Τέχνη, η εργατικότητά του άφησαν
ανεξίτηλα σημάδια στο θέατρο που χρόνια διακόνησε. Ελπίζουμε στην επάνοδό του.