Όταν το γυαλί έφερε επανάσταση

Ο τίτλος του βιβλίου «The Glass Bathyscaphe» προέρχεται από μία μεσαιωνική μινιατούρα που κοσμεί το εξώφυλλο. Ο Μέγας Αλέξανδρος καταδύεται με ασφάλεια και παρακολουθεί τα θαύματα του βυθού μέσα από τα γυάλινα τοιχώματα του «βαθυσκάφους» του

Το γυαλί φαίνεται να πρωτοεμφανίζεται κάπου στην Ανατολική Μεσόγειο ή στη Μέση
Ανατολή, τουλάχιστον πριν από 5.000 χρόνια, ενδεχομένως και πριν από 10.000
χρόνια. Μπορεί να μην ξέρουμε, βέβαια, τα πάντα γύρω από την πορεία του στον
χρόνο, σήμερα όμως μπορούμε βάσιμα να ισχυριστούμε ότι η τεχνολογία που το
προώθησε όχι μόνο συνέβαλε στην εξέλιξη της αισθητικής – αυτό είναι προφανές –
αλλά προκάλεσε τομή στην οικονομική πραγματικότητα του Μεσαίωνα,
συνεισφέροντας ταυτόχρονα πολλά στην ίδια την ιστορία του πνεύματος.

Αυτό ισχυρίζεται ένα καινούργιο βιβλίο που κυκλοφόρησε στην Αγγλία
(εκδόσεις «Profile») με τον τίτλο «The Glass Bathyscaphe» (Το γυάλινο
βαθυσκάφος, υπότιτλος: πώς το γυαλί άλλαξε τον κόσμο) από τους Άλαν Μακφάρλαν
και Τζέρι Μάρτιν. Οι δύο συγγραφείς παρακολουθούν την ιστορία της χρήσης του
γυαλιού σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Υποστηρίζουν, για
παράδειγμα, ότι η αγάπη των Ρωμαίων για το κρασί συνέβαλε σημαντικά στη
διάδοση του γυαλιού. Διότι το κρασί απαιτεί διαφανή ποτήρια ποιότητας, μέσα
από τα οποία μπορεί κανείς να διακρίνει την καθαρότητα και το χρώμα του
προϊόντος. Επίσης το κρασί προϋποθέτει γυάλινες φιάλες ώστε να μπορεί κανείς
να παρακολουθεί την ωρίμανσή του.

Μετά την κατάρρευση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η υαλουργία,
συμπεριλαμβανομένης και της παραγωγής φυσητού γυαλιού, γνώρισε μεγάλη διάδοση
σε παγκόσμια κλίμακα. Η χρήση του ωστόσο περιοριζόταν στην κατασκευή ποτηριών
και μικρών διακοσμητικών αντικειμένων όπως χάντρες και κοσμήματα. Ακόμη και
στην αρχαία Ρώμη, τον πολιτισμό με την πιο μεγάλη χρήση γυαλιού ως τότε,
ελάχιστα παράθυρα είχαν τζάμι, ενώ και οι καθρέφτες κατασκευάζονταν από
στρώσεις στιλβωμένου μετάλλου.

Αργότερα όμως τα πράγματα άλλαξαν. Κάπου ανάμεσα στον 9ο και στον 11ο αιώνα,
συνέβη κάτι αξιοπερίεργο. Οι δυτικοί, ευρασιατικοί πολιτισμοί έβρισκαν νέες
πρακτικές χρήσεις στην τεχνολογία του γυαλιού, ενώ την ίδια στιγμή οι
πολιτισμοί της Άπω Ανατολής (Κίνα, Ιαπωνία, Ινδία), πρωτοπόροι στην ιστορία
της τεχνολογικής εξέλιξης, σταματούσαν την παραγωγή του. Την ώρα δηλαδή που οι
Ευρωπαίοι χτίστες τρυπούσαν τους τοίχους για να βάλουν τζαμένια παράθυρα και
στη Μέση Ανατολή ανέπτυσσαν τον φακό και το πρίσμα, οι μεγάλοι πολιτισμοί της
Άπω Ανατολής γυρνούσαν την πλάτη στο γυαλί προκρίνοντας τη χρήση της
πορσελάνης και του χαρτιού.

Η εξήγηση που δίνουν οι συγγραφείς του «Γυάλινου βαθυσκάφους», πέρα από
τη διασκεδαστική παρατήρηση ότι οι ασιατικοί πολιτισμοί, ως πολιτισμοί του
τσαγιού, δεν είχαν ανάγκη γυάλινα ποτήρια αλλά πορσελάνινες κούπες, έχουν να
κάνουν με τις τοπικές συνθήκες. Το γυαλί δεν ταίριαζε με τις ανατολίτικες
αρχιτεκτονικές συνήθειες, καθώς τα κτίρια χρίζονταν παραδοσιακά με χαρτί και
μπαμπού. Επίσης το γυαλί είναι υλικό επικίνδυνο σε περίπτωση σεισμού – και η
Άπω Ανατολή είναι σεισμογενής. Άλλωστε, στην Ιαπωνία χρησιμοποιούν
παραπετάσματα από ξύλο και ριζόχαρτο, υλικά που αφήνουν το φως να περνάει
όμορφα στο δωμάτιο ενώ είναι και ευλύγιστα στον σεισμό.

Τέλος στην πρόωρη σύνταξη

Ο πιο εντυπωσιακός λόγος όμως ανάπτυξης της τεχνολογίας του γυαλιού, σύμφωνα
με τους συγγραφείς του βιβλίου, έχει να κάνει με τις οφθαλμολογικές παθήσεις.
Στην Ιαπωνία υπολογίζεται ότι το 70%-80% του πληθυσμού υποφέρει από μυωπία. Η
μυωπία, εντούτοις, δεν εμποδίζει την ανάγνωση και τη γραφή, απλώς απαιτεί να
πλησιάζει κανείς ολοένα και περισσότερο το χαρτί. Αντίθετα στη Δύση, από μια
ηλικία και μετά, όλοι σχεδόν προσβάλλονται από πρεσβυωπία. Οι πάσχοντες δεν
μπορούν να διαβάζουν και να γράφουν καθώς πρέπει να απομακρύνονται όλο και πιο
πολύ από τη σελίδα, κάτι που κάνει εντέλει το κείμενο να μη διακρίνεται
καθόλου.

Η επινόηση των γυαλιών στην Ιταλία του τέλους του 13ου αιώνα έφερε επανάσταση.
Διότι εκατομμύρια Ευρωπαίοι γραμματείς, δικηγόροι, διοικητικοί υπάλληλοι,
δάσκαλοι, συγγραφείς μπορούσαν πια να παρατείνουν τη δραστηριότητά τους. Ο
Πετράρχης, ο Ιταλός ποιητής του 14ου αιώνα, έγραψε το μισό του έργο ως
διοπτροφόρος. Τεράστιες ήταν οι οικονομικές συνέπειες, καθώς έως τότε οι
άνθρωποι σταματούσαν να εργάζονται στην κορυφαία περίοδο ενεργητικότητας και
εμπειρίας. Στην Ανατολή, λένε οι Μακφάρλαντ και Μάρτιν, δεν υπήρχε αντίστοιχη
ανάγκη. Η τελειοποίηση της σχετικής τεχνολογίας στην Ιταλία οδήγησε αργότερα
και στην κατασκευή τηλεσκοπίων και μικροσκοπίων. Η Βενετία του ύστερου
Μεσαίωνα έδωσε, λένε οι δύο συγγραφείς, νέα μάτια στους ανθρώπους για να δουν.
Και αυτά που είδαν, άλλαξαν τον κόσμο.

INFO

Alan McFarlane & Gerry Martin The Glass Bathyscaphe Profile Books, 2002

Σελ. 320, τιμή: 15 λίρες