Γόνιμη αναστήλωση

Γιατί και νέα κείμενα, καταχωνιασμένα, περιφρονημένα, υποτιμημένα,
αναξιολόγητα, δυσεύρετα ή ακόμη και γλωσσικώς δύσχρηστα έφερε στο φως της
σκηνής αλλά και νέους τρόπους ερμηνείας, νέες οπτικές γωνίες ανάγνωσης των
κειμένων μας προσκόμισε. Γιατί ποιος δεν θυμάται τη «Γενοβέφα» του, την
«Ιφιγένεια εν Ληξουρίω», τον «Γουανάκο» του Ψυχάρη, «Του Κουτρούλη ο γάμος»
του Ραγκαβή, τη «Νέαιρα» του Μόσχου, την «Ερωτική Πίστη» του Πάντιμου, την
«Ευγένα» του Μοντσελέζε, «Τα Ολύμπια» των Μεταστάζιο – Ρήγα Βελεστινλή, τον
«Μάμφρεντ» του Λόρδου Βύρωνος, «Το έπος του Διγενή Ακρίτα», τις «Μάχες του
Κοξίνγκα» του Τσικαμάτσου, αλλά κυρίως την αριστουργηματική σύνθεση των
αποσπασμάτων του Αισχύλου («Ψυχοστασία») και τη συμπλήρωση της κωμωδίας του
Μενάνδρου «Επιτρέποντες» από τον Τάσο Ρούσσο. Ποιος ξεχνά πως πρώτος αυτός
τόλμησε να ισορροπήσει σε τεντωμένο σκοινί τις ειρωνικές τραγωδίες του
Ευριπίδη (Ιφιγένεια εν Αυλίδι, εν Ταύροις, Ίων, Ελένη, Άλκηστις) που έως τότε
παίζονταν είτε ως μελοδράματα είτε ως παρωδίες.

Ο Ευαγγελάτος ρισκάρει. Και ποιος άλλος με τόση συνέπεια και επί τόσα χρόνια
διακινδυνεύει με άγνωστα κείμενα, με παρεξηγημένα, με επισφαλή
διακινδυνεύοντας (ύστερα από σαράντα χρόνια γόνιμης θητείας στο ποιητικό
θέατρο) κάθε φορά το κύρος του και, γιατί όχι, τη βολή του.

Ιδού τώρα μας χάρισε ένα καινούργιο ευριπιδικό δράμα. Προσέθεσε δηλαδή στο
περιορισμένο τραγικό δραματολόγιο ένα νέο εύρημα, ένα νέο απόκτημα και ένα
νέο… πρόβλημα, βέβαια.

Το πρώτο ρίσκο ήταν του χαλκέντερου ποιητή, φιλολόγου και δαιμόνιου
μεταφραστή Τάσου Ρούσσου. Αυτός τόλμησε εδώ και χρόνια να συμπληρώσει την
καταρρακωμένη, την κατασπαραγμένη από τον χρόνο και τις περιπέτειες των
χειρογράφων «Υψιπύλη» του Ευριπίδη. Ακολουθώντας τις αρχαίες πληροφορίες και
τις επίμοχθες προσπάθειες σοφών ξένων φιλολόγων αλλά και ευφάνταστων Ελλήνων
(όπως ο Νίκος Χουρμουζιάδης, μοναδικός ειδικός στο σατυρικό δράμα και στον
ειρωνικό Ευριπίδη) επιστράτευσε τη φιλολογική του αρματωσιά, τη μεγάλη
μεταφραστική του πείρα (έχει μεταφράσει πάνω από πενήντα έργα του Αισχύλου,
του Σοφοκλή, του Ευριπίδη, του Αριστοφάνη, του Μενάνδρου, του Τερέντιου, του
Πλαύτου και του Σενέκα) και την εμπειρική αρχαιολογική του σκευή και προχώρησε
σε ένα τολμηρό φιλολογικό και θεατρολογικό διακύβευμα.

Λέω αρχαιολογικό γιατί ο Ρούσσος έκανε ό,τι οι αρχαιολόγοι και οι συντηρητές
των αρχαίων αγγείων. Έχοντας στη διάθεσή τους συχνά δύο-τρία θραύσματα ενός
κεραμικού σκεύους προχωρούν (γνωρίζοντας την ποικιλία των κεραμικών μορφών,
όλα τα είδη των εν χρήσει στην αρχαιότητα αγγείων, το σχήμα τους, τον τρόπο
κατασκευής τους, το υλικό τους κ.τ.λ.) σε συμπληρώσεις, βάζοντας τα ευρήματα
στη θέση που είχαν και αφήνοντας τη γνώση τους να ολοκληρώσει τα ελλείποντα.
Την ίδια μέθοδο ακολούθησε ο χαρισματικός αρχαιολόγος Γιώργος Δεσποίνης και
από διάφορα θραύσματα στη Ραμνούντα αποκατέστησε το άγαλμα της Νεμέσεως,
αριστούργημα του γλύπτη Αγοράκριτου. Το τόλμημα του Ρούσσου έχει μεταφραστεί
αγγλικά από τον Θανάση Αναγνωστόπουλο και σε δημόσια ανάγνωση-αναλόγιο στη
Βοστώνη έγινε ενθουσιωδώς δεκτό από τους κλασικούς φιλολόγους του Χάρβαρντ.

Ο Ρούσσος με φειδώ, με σεμνότητα, με μέτρο, ακολουθώντας τις σωζόμενες
«υποθέσεις» αποκατέστησε την «ιστορία», την πλοκή, τη δέση και τη λύση και
έγραψε τις ελλείπουσες σκηνές δανειζόμενος μοτίβα και σχέσεις από άλλα
ευριπίδεια ειρωνικά δράματα (την «Άλκηστιν», τις «Ιφιγένειες», τον «Ίωνα»
κυρίως). Το έργο που μας παρέδωσε είναι οιονεί ευριπιδικό. Και απ’ εδώ
εκκινούν τα προβλήματα. Θα μπει στον ευριπιδικό κανόνα; Θα μείνει μετέωρο, πιο
μετέωρο και από τον «Ρήσο» που έξοχα, παλιότερα, είχε ξανανεβάσει ο
Ευαγγελάτος επίσης; Ο ίδιος αυτός ανήσυχος άνθρωπος είχε συμπληρώσει ολόκληρη
τη χαμένη (ή ατέλειωτη) τελευταία πράξη των «Γιγάντων του βουνού», του
Πιραντέλο (μια συμπλήρωση τελείως διαφορετική από την ανάλογη λύση του
Στρέλερ). Το έργο έχει μπει στον πιραντελικό κανόνα.

Μια θεατρική παράσταση πείθει ή δεν πείθει. Και η παράσταση που με
σιγουριά, γούστο, μέτρο, ισορροπία στοιχείων, μείξη μοτίβων και γόνιμη
φαντασία έστησε ο Ευαγγελάτος στην Επίδαυρο έπεισε, όπως είχε πείσει η
«Ψυχοστασία» και η παγκόσμια επιτυχία των «Επιτρεπόντων». Αντιρρήσεις ή
επιφυλάξεις δεν υπάρχουν για το σκηνοθετικό εγχείρημα. Αν ένας φιλόλογος
αποδείκνυε πειστικά πως η «Ανδρομάχη» δεν είναι γνήσιο έργο του Ευριπίδη θα
καταργούσε τις ωραίες πιθανόν παραστάσεις αυτής της τραγωδίας. Αιώνες υμνούσαν
το πρώτο απόσπασμα της Σαπφούς, όταν το ερωτικό αντικείμενο ήταν άντρας. Μετά
τη διόρθωση, ότι είναι γυναίκα (εδώ και μόλις εκατό χρόνια) δεν άλλαξε η γνώμη
μας για την ποιητική ιδιοφυΐα της Σαπφούς. Θέλω να πω πως αν προσγράψουμε, με
επιείκεια έστω, την «Υψιπύλη» στον ευριπιδικό κανόνα, πάντα μια παράσταση θα
τον δικαιώνει ή θα τον απορρίπτει.

Επιφυλάξεις πάντα θα υπάρχουν και το πράγμα καλό θα ήταν να προκαλέσει μια
συζήτηση ανάμεσα στους ειδικούς. Το ίδιο άραγε δεν συμβαίνει με τις
αναστηλώσεις των αρχαίων και των βυζαντινών ναών ή άλλων μνημείων. Δεν
υπάρχουν αμφισβητήσεις για τη δουλειά του Έβανς στην Κνωσσό; Πρόσφατα δεν
έγινε παγκόσμιο συνέδριο αρχαιολόγων για το πώς και τι της αναστήλωσης του
Παρθενώνα;

Προς το παρόν χαιρόμαστε που έχουμε να συζητήσουμε για ένα έξοχο τόλμημα ενός
σημαντικού Έλληνα λόγιου και μεταφραστή, του Ρούσσου. Και για μια έξοχα
οργανωμένη παράσταση του Ευαγγελάτου. Αρχίζοντας από το αριστουργηματικό
σκηνικό του Γιώργου Ζιάκα, που έστησε στην ορχήστρα και μπρος από την αρχαία
σκηνή έναν αρχαίο ερειπιώνα, την εικόνα μιας ανασκαμμένης αρχαίας πολιτείας με
τα τείχη της και τη ρυμοτομία της. Κάτι δηλαδή σαν τα «ερείπια» της
αποσπασματικής «Υψιπύλης». Ωραία και τα κοστούμια. Κέρδος η μουσική του Δ.
Μαραγκόπουλου, εύρυθμη και κυρίως σεβαστική στο κείμενο. Ο λόγος ηδυσμένος
και, πρωτοφανές, ακούστηκε ακαίριος τραγουδισμένος.

Το άλλο σημαντικό σ’ αυτή την παράσταση είναι το γεγονός ότι ο
Ευαγγελάτος εμπιστεύτηκε νέους, τελείως νέους ηθοποιούς, με λίγη πείρα
Επιδαύρου και τραγικού λόγου. Και πέτυχε. Ο Νίκος Γιαχαλής (Αμφιάραος)
βαθαίνει συνεχώς και ο λόγος του ώριμος πηγάζει εκ βαθέων συναισθηματικών
μεταλλείων. Ο Κουρλαμπάς και ο Κροντήρης έστησαν δύο θαυμάσιες αγγελικές
ρήσεις.

Η Ινώ Μενεγάκη (Ευρυδίκη) έχει θαυμάσια φωνή και συναισθηματικά αποθέματα και
θα πάει μπροστά. Ωραίες και πειστικές οι δύο δίδυμες φιγούρες των Σπ.
Μαρκόπουλου και Λ. Βενιάδη. Αδύναμοι ακόμη για το είδος και τον χώρο ο Μπούγος
και ο Μάρος.

Ο χορός θαυμάσια κουρντισμένος, πλήρης συναισθηματικά και λυρικότατος,
κινήθηκε υπακούοντας στην ποιητική ανάγκη.

Η Λήδα Τασοπούλου, πρώτη διδάξασα τον ρόλο παγκοσμίως, έπλασε μιαν έξοχη
φιγούρα, με ωραίες νύξεις ειρωνείας και θαυμάσιες στιγμές. Π.χ. η επιστροφή
της, όταν έχει χάσει το παιδί που ανατρέφει, ήταν από τα καλύτερα επιτεύγματα
του είδους στην Επίδαυρο. Πανικός, τρυφερότητα, αφέλεια και πληγωμένος
εγωισμός. Επίσης στη σκηνή της αναγνώρισης με λιτά μέσα έφτασε στην ουσία του
τραγικού. Θα προτιμούσα λιγότερο επιτηδευμένο τον πρόλογο δίκην παραμυθιού.
Ένα κείμενο-κέρδος, μία παράσταση-θεμέλιο.

Κάτι σαν την ανάσταση του κατασπαραγμένου Διονύσου.