Ακροδεξιά και «δεξιά στροφή»

Σε επτά από τις δεκαπέντε χώρες τής Ε.Ε. η Ακροδεξιά αποτελεί υπολογίσιμο
πολιτικό παράγοντα, ενώ σε τρεις από αυτές συμμετέχει στην κυβέρνηση. Υπάρχουν
δύο τρόποι να λαθέψει κανείς στην ερμηνεία αυτού του φαινομένου, που πήρε
εκρηκτικές διαστάσεις με τον «πολιτικό κατακλυσμό Λεπέν» στις γαλλικές
εκλογές. Ο πρώτος είναι να προσπαθήσει να το εκμεταλλευθεί μικροκομματικά είτε
υπερτιμώντας το, για να οξύνει τα «αντιδεξιά ανακλαστικά», είτε υποτιμώντας
το, για να δώσει έμφαση μόνο στην ήττα τού Ζοσπέν και να φτιάξει κλίμα για
ανάλογη ήττα τού Σημίτη. Ο δεύτερος τρόπος είναι να ερμηνεύσει το φαινόμενο
μόνο με τα μάτια του παρελθόντος, δηλαδή υπό το πρίσμα των επώδυνων εμπειριών
του φασισμού ή της δικτατορίας.

Οι σημερινές Δημοκρατίες δεν κινδυνεύουν ούτε από τον φασισμό ούτε από
τα τανκς. Διαβρώνονται όμως συνεχώς από μια κρίση αντιπροσωπευτικότητας των
πολιτικών συστημάτων και των παραδοσιακών κυρίαρχων κομμάτων. Η μεταπολεμική
συμμετοχική Δημοκρατία, που είχε ως φορείς και πρωταγωνιστές τα μαζικά
κόμματα, μετατρέπεται συνεχώς σε ένα σύστημα φιλελεύθερων ολιγαρχιών με φορέα
τα μέσα μαζικής επικοινωνίας.

Η δυσφορία των πολιτών προς τους θεσμούς και τα παραδοσιακά κόμματα πηγάζει
από ένα βαθύ χάσμα που έχει δημιουργηθεί. Ο κοινωνικός μετασχηματισμός
προχωράει με ταχύτατους ρυθμούς, σχεδόν «αντικειμενικά», αυτονομημένα και
εξωγενώς από τις νοητικές, βιωματικές και θεσμικές δυνατότητές μας. Το κύμα
των αλλαγών σαρώνει τις προηγούμενες ισορροπίες, τα κοινώς αποδεκτά σύμβολα
και τις βεβαιότητες, σκορπίζοντας ανασφάλεια και φόβο, ιδίως στα στρώματα
εκείνα που δεν έχουν τις οικονομικές, τις κοινωνικές, τις πολιτισμικές
δυνατότητες να παρακολουθήσουν τους μετασχηματισμούς. Η Πολιτική καθυστερεί,
αγκομαχώντας να παρακολουθήσει τις εξελίξεις.

Στο έδαφος αυτού του χάσματος ξεπηδά ο ακροδεξιός λαϊκισμός. Εκφράζει,
και με τη σειρά του ενισχύει, τα διάχυτα συναισθήματα εναντίον της
διεθνοποίησης και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, εναντίον των μεταναστών,
εναντίον της κατεστημένης Πολιτικής, χωρίς όμως να αμφισβητεί κατά κανόνα τη
νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική. Αποτελεί κράμα ενός κλασικού
Συντηρητισμού, ο οποίος προσπαθεί να διατηρήσει τις παλαιές βεβαιότητες
σε πείσμα των αλλαγών, και ενός αυταρχικού Λαϊκισμού, που κινείται στο
πεδίο των νέων προβλημάτων, προτείνοντας απλές «λύσεις», εντοπίζοντας εύκολους
εχθρούς (μετανάστες), απενοχοποιώντας τους αρχέγονους φόβους, στρέφοντάς τους
σε αντιδημοκρατικές ατραπούς. Ο παραδοσιακός αυταρχικός λόγος του «νόμου και
της τάξης», η ψευδής υπόσχεση μιας αδύνατης νέας εθνικής περιχαράκωσης
συνδυάζονται με την επιθετική και νεάζουσα στάση εναντίον του «κατεστημένου»
της χώρας και των «Βρυξελλών». Το δημοκρατικό ήθος, που ευτυχώς
αποτελεί ακόμα τον δεοντολογικό πυρήνα της ιδεολογίας τόσο της ευρωπαϊκής
Δεξιάς όσο και της Αριστεράς, δυσφημείται σαν politically correct μανιέρα των
«πάνω» που βρίσκεται μακριά από τα προβλήματα των «κάτω».

Είναι σαφές ότι η ισχυροποίηση της Ακροδεξιάς δεν τροφοδοτείται από τα
απομεινάρια τού παρελθόντος. Αντίθετα, αποτελεί έκφραση των αλλαγών που
επιφέρει στη δομή και στη δυναμική του κομματικού συστήματος κάθε ευρωπαϊκής
χώρας η διαδικασία της διεθνοποίησης και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Κατά
τούτο αποτελεί τμήμα της πολιτικής ατζέντας του νέου πολιτικού κύκλου που έχει
ανοίξει στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Γι’ αυτούς τους λόγους, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς πρέπει να
ερμηνευθεί και να αντιμετωπιστεί ως ξεχωριστό φαινόμενο και όχι ως υποπροϊόν
μιας γενικότερης «δεξιάς στροφής» (την τελευταία αυτή άποψη ανέπτυξε προ
ημερών στα «ΝΕΑ» ο κ. Γ. Σουφλιάς). Πρώτον, γιατί τα παραδοσιακά συντηρητικά
κόμματα δοκιμάζονται επίσης από την κρίση εμπιστοσύνης (αρκεί να δούμε τις
ελληνικές δημοσκοπήσεις) και, ασφαλώς, δεν αποτελούν φορείς μιας νέας
ηγεμονικής πρότασης διακυβέρνησης. Δεύτερον, και κυριότερον, γιατί η
ισχυροποίηση των ακροδεξιών τάσεων ροκανίζει το συναινετικό θεμέλιο, στο οποίο
στηρίχτηκε καθ’ όλη την προηγούμενη περίοδο η κανονική κοινοβουλευτική
εναλλαγή των μεγάλων παραδοσιακών κομμάτων. Πράγματι, το πολιτικό σκηνικό έως
τώρα θεμελιωνόταν στο δημοκρατικό ήθος και την ευρωπαϊκή
προοπτική. Η θεαματική εξάπλωση της Ακροδεξιάς αντιβαίνει σε αυτήν τη
συναίνεση. Κατά τούτο αποτελεί άβολο γείτονα για τη δημοκρατική Δεξιά και
κίνδυνο για την ευρωπαϊκή προοπτική. Το πολιτικό σκηνικό της Ευρώπης στο
προσεχές μέλλον θα επηρεαστεί καθοριστικά από τις σχέσεις μεταξύ της
δημοκρατικής Δεξιάς και της Ακροδεξιάς σε μια σειρά από ευρωπαϊκές χώρες. Πόσο
συμβιωτικές ή πόσο συγκρουσιακές θα είναι; Πόσο η ακροδεξιά συνθηματολογία θα
επηρεάσει τον λόγο τής δημοκρατικής Δεξιάς; Πόσες ακροδεξιές δυνάμεις θα
σκεπαστούν κάτω από τις φτερούγες τής δημοκρατικής Δεξιάς;

Το πρώτο όμως υποψήφιο θύμα της ενισχυμένης Ακροδεξιάς κινδυνεύει να
είναι η διαδικασία ευρωπαϊκής ενοποίησης, καθ’ όσον τα παραδοσιακά συντηρητικά
κόμματα θα πιεσθούν να επιλέξουν την πολιτικά και θεσμικά ελάχιστη
Ευρώπη. Έτσι, το μέλλον και ο χαρακτήρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο ρόλος
της στην ευρύτερη διαδικασία παγκοσμιοποίησης θα βρεθεί στο επίκεντρο του
πολιτικού ανταγωνισμού στις περισσότερες χώρες της ηπείρου μας. Στη βάση αυτή,
ίσως να δούμε σημαντικές ανακατατάξεις και μια νέα διάταξη της αντίθεσης
Προόδου – Συντήρησης.

Σε κάθε περίπτωση, η Ευρώπη και η παγκοσμιοποίηση θα βρεθεί στο επίκεντρο των
συζητήσεων του μεγάλου χαμένου αυτής της πολιτικής φάσης: της ευρωπαϊκής
Αριστεράς. Αλλά σ’ αυτό θα επανέλθουμε.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής στο
Ινστιτούτο Πολιτικής Κοινωνιολογίας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών.

Στις «Ιδέες» της Μ. Παρασκευής, η αναφορά της Λένας Διβάνη στον «Τ.
Θεοδωρόπουλο» αφορούσε τον δημοσιογράφο Τάσο Θεοδωρόπουλο.