Το μάνατζμεντ της μνήμης

Η έκθεση του Βυζαντινού – Χριστιανικού Μουσείου είναι ένα τεράστιο εγχείρημα αυτοπροσδιορισμού. Μέσα από καλλιτεχνικά ή λατρευτικά εκθέματα και από έγγραφα ή φωτογραφικά ντοκουμέντα δείχνει την εποποιία των ανθρώπων που το οραματίστηκαν και το πραγματοποίησαν, των αείμνηστων Γεωργίου Λαμπάκη (1854-1914) και Γεωργίου Σωτηρίου (1880-1965)

Δύσκολα θα συναντήσει κανείς στην εκθεσιακή μας ιστορία δύο μουσειακές
εκθέσεις τόσο καλά μελετημένες και παρουσιασμένες αλλά και τόσο σημαδιακές όσο
η «Υαλουργία των Σουλτάνων» και η «1884-1930 – Από τη Χριστιανική Συλλογή στο
Βυζαντινό Μουσείο». Οι καλύτεροι έπαινοι αξίζουν σ’ όλους τους
επιστήμονες-συντελεστές, τους χορηγούς και το ΥΠΠΟ. Δεν προσφέρονται για
κριτική, όσο για εφαλτήριο όσων ακόμη θα μπορούσαν να γίνουν.

Το Μπενάκη παρουσιάζει την έκθεση που ήλθε από την Αμερική, τη σπουδαιότερη ώς
τώρα στο θέμα της, ενδελεχώς διερευνημένη, γοητευτικά παρουσιασμένη και
συναρπαστική για το κάθε βλέμμα, καλλιεργημένο και μη. Εμμέσως, θέτει ένα
ανομολόγητο ζήτημα, την ανυπαρξία εθνικής μουσειακής πολιτικής ως προς τα
ισλαμικά μνημεία και αρχεία.

Η έκθεση του Βυζαντινού – Χριστιανικού είναι ένα τεράστιο εγχείρημα
αυτοπροσδιορισμού. Μέσα από καλλιτεχνικά ή λατρευτικά εκθέματα και από έγγραφα
ή φωτογραφικά ντοκουμέντα δείχνει την εποποιία των ανθρώπων που το
οραματίστηκαν και το πραγματοποίησαν, των αείμνηστων Γεωργίου Λαμπάκη
(1854-1914) και Γεωργίου Σωτηρίου (1880-1965).

Όμως από την περιορισμένη απήχηση των δύο μεγάλων μουσειακών εκθέσεων,
συμπεραίνουμε ότι είμαστε μάλλον ανέτοιμοι για να αξιοποιήσουμε το τελικό
προϊόν τους. Ούτε στον προβληματισμό των διανοουμένων που αρθρογραφούν είδαμε
κάτι. Εκτός από τον θαυμασμό χρειάζεται διάλογος του παρόντος με την Ιστορία
και το μέλλον. Χρειάζεται λοιπόν πολλή δουλειά ακόμη, σε επίπεδο
επικοινωνιολογίας και μουσειακού μάρκετινγκ, ώστε να γίνουν – συγχωρέστε με –
«της μόδας». Συνοψίζουμε εδώ τα κύρια σημεία:

Η μνήμη ως προϊόν: Στις μέρες μας, οι γνώσεις και τα συναισθήματα για
το παρελθόν χρειάζονται μάνατζμεντ, σαν να πρόκειται για οποιοδήποτε άλλο
προϊόν. Πρέπει να ορισθούν στόχοι, χρόνοι, μέσα βιωσιμότητας. Πώς θα
χρηματοδοτούνται π.χ. τα μεγάλα μουσεία μας μετά τη λήξη των ευρωπαϊκών
προγραμμάτων; Ποιο κοινό – ελληνικό και και ξένο – θα κόβει εισιτήρια και θ’
αγοράσει τα προϊόντα των μουσειακών πωλητηρίων; Το εύστοχο άρθρο της Μ.
Αδαμοπούλου στα «ΝΕΑ» πρόσφατα, ανέδειξε το μεγάλο πρόβλημα.

Κερδίζοντας τη νέα γενιά: Στην Ελλάδα μιλάμε για τη μνήμη κάπως
παλιομοδίτικα, σαν ηλικιωμένοι που απαιτούν απ’ τους νέους να θυμούνται τις
ιστορίες τους. Χρειαζόμαστε «ίματζ μέικερς» που θα βγάζουν την εικόνα των
εκθέσεων πιο ζωντανή. Ο βαθύτερος λόγος που η νέα γενιά – φιλότεχνων αλλά και
ιστορικών τέχνης – στρέφεται υπερβολικά προς τη μοντερνιστική τέχνη είναι ότι
«τα δικά μας πράγματα» μοιάζουν «σφιγμένα», «σχολικά. Τα multimedia CD ROM που
είδαμε στο Βυζαντινό, βοηθούν πολύ.

Επικαιρότητα και αγορά: Με τον βομβαρδισμό άλλων θεμάτων επικαιρότητας,
και τα μουσεία χρειάζονται πλέον κάποια ελκυστικά γεγονότα που θα κάνουν τον
κοινό άνθρωπο και τα ΜΜΕ ν’ ασχοληθούν μαζί τους, π.χ. εγκαίνια και με
διεθνείς προσκεκλημένους ή δημοφιλή αστέρια της σόου-μπιζ. Ο πολύς κόσμος θα
αυξήσει χορηγούς και εισιτήρια.

Αποκατάσταση συκοφαντιών: Το Βυζάντιο και το Ισλάμ το μαθαίνουμε διά
μέσου ιδιοτελών απόψεων που γεμίζουν ακόμη και τα σχολικά μας εγχειρίδια, λόγω
μεταφράσεων από γαλλικά, συνήθως, βιβλία. Ελάχιστοι μη-ειδικοί γνωρίζουν π.χ.
ότι η Αναγέννηση ξεκίνησε εδώ, ότι η Φιλοσοφία και τα Μαθηματικά αποδόθηκαν
στην Ευρώπη από τους Άραβες, και ότι υπήρχε υψηλός αστικός τρόπος ζωής και
φίνο γούστο στον ισλαμικό χώρο, όπως αποδεικνύει η έκθεση στο Μπενάκη.
Χρειαζόμαστε καμπάνιες και πρώτ’ απ’ όλα στο εσωτερικό μας μέτωπο. Από
διαφημιστές, όχι μόνο από ιστορικούς.

Ανταγωνιστική ταυτότητα: Για το Βυζάντιο, η ευρύτερη κοινή μας γνώμη
συχνά αναπαράγει την (βατικανής προελεύσεως) αριστερή άποψη ότι πρόκειται για
εποχή «σκοταδισμού και παπαδοκρατίας». Το Ισλάμ δικαιούται να έχει στην Ελλάδα
ένα μεγάλο μουσείο και κέντρο ερευνών. Βλακωδώς, καταστρέψαμε οι ίδιοι
παλιότερα πολλά ισλαμικά μνημεία, ωστόσο έχουμε αρκετά σε ιδιωτικές συλλογές.
Στα θέματα Πολιτιστικής Ολυμπιάδας όμως δεν είδαμε κάποια σχετική πρωτοβουλία.

Βυζάντιο και Ισλάμ δίπλα-δίπλα; Ναι, γιατί ορίζουν την ταυτότητά μας
ρεαλιστικά, αληθινά. Οι βαθύτερες σχέσεις είναι πολύ περισσότερες απ’ όσο
βλέπει κανείς στην επιφάνεια. Πόσοι άραγε γνωρίζουν ότι η οθωμανική
αυτοκρατορία βασίστηκε και συνέχισε τις διοικητικές δομές του Βυζαντίου; Και
ότι αντί για νεο-βυζαντινοί ονομαστήκαμε νεοέλληνες για ν’ ανταποκριθούμε στις
προσδοκίες των ελευθερωτριών Μεγάλων Δυνάμεων;

INFO

«Η υαλουργία των Σουλτάνων», Μουσείο Μπενάκη, μέχρι 15/5

«1884-1930 – Από τη Χριστιανική Συλλογή στο Βυζαντινό Μουσείο», Βυζαντινό
Μουσείο, μέχρι 31/10