Η απείθαρχη κίνηση και άλλα δαιμόνια

Στο κριτικό σημείωμά τους με τίτλο «Post-Political, Post-Critical, Post-Internet: Why Can’t Leftists Be More Like Fascists?», και αφορμή την 9η Μπιενάλε του Βερολίνου του 2016, τα έργα και την εννοιολογική προσέγγιση της κολεκτίβας DIS που την επιμελήθηκε, ο θεωρητικός και επιμελητής Anselm Franke και η θεωρητικός του πολιτισμού Ana Teixeira Pinto επεσήμαναν την επέλαση μιας νέας τεχνο-οικολογίας η οποία υποσχόταν να εγκαταστήσει μια νέα ψηφιακή επικράτεια και τη γεωγραφία της. Αυτή θα θεράπευε τα τραύματα του κοινωνικού σώματος από το τέλος της εποχής της βιομηχανοποίησης, θα εξαφάνιζε την αποξένωση μέσα από την παρηγορητική και από κοινού εμβύθιση, μέσα από την ανάδυση μιας τεχνο-φυλετικής (techno-tribal) κοινωνικότητας η οποία, με οδηγό την αγορά, θα έλυνε μαγικά τους ανταγωνισμούς.

Ετσι θα εξασφαλιζόταν η μαζική συμμετοχή στην τεχνο-ουτοπία της πληθυντικής, δημοκρατικής κατανάλωσης, στο φετιχιστικό ρίγος της start up πρακτικής με τις «καινοτόμες διαρρήξεις», στην καταφατική διασκέδαση (affirmative fun) της λιβιδινικής οικονομίας και της εξελικτικής αισθητικής, στην αποπολιτικοποίηση του φασιστικού «παράλογου», στην αποσύνδεσή του από τη βία των αποικιοκρατικών πολιτικών και της ταξικής ανισότητας, στην ερωτικοποίηση της ανυποχώρητης δύναμης και την απόλαυση της επιβολής της με τη βοήθεια των social media.

Η «επισφάλεια» έγινε άλλος ένας passe-partout όρος για να κωδικοποιηθεί και φετιχοποιηθεί η ρευστή πραγματικότητα των ιθαγενών του Διαδικτύου χωρίς να θιγούν οι αιτίες της, ενώ η τέχνη ταυτιζόταν αναπόφευκτα με το κεφάλαιο, με τρόπους πολύ πιο δομικούς και «έξυπνους» από ότι στην δεκαετία του ’70, όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι στρατηγικές marketing & branding.

«Αυτή η αδυναμία να φανταστούμε ένα “εκτός” της υποτέλειας στην καπιταλιστική οικονομία θα μπορούσε να ερμηνευτεί και ως σύμπτωμα του παραλυτικού “φόβου αποκλεισμού”, ο οποίος συνοδεύει την επισφάλεια της ζωής: ένα κοινωνικό άγχος μασκαρεμένο σε αισθητική θεωρία», σημειώνουν οι Franke & Pinto στο ίδιο κείμενο. Στην υστερική τύφλωση μιας αδιέξοδης συνενοχής όπου η τέχνη μιμείται τις δημιουργικές βιομηχανίες για να επιβιώσει αποδεχόμενη την ημι-αυτονομία της ως ένα είδος έξυπνης στρατηγικής επιβίωσης, εκεί όπου ο καλλιτέχνης, ο επιμελητής, ο εργαζόμενος στον πολιτισμό ενεργοποιείται ως ένα είδος μοναχικού χάκερ που λειτουργεί είτε αυτόνομα στο πρότυπο του Δυτικού πιονέρου είτε μέσα σε φυλές, «οικογένειες», ομάδες.

Με την αοριστία της, κάνει ωστόσο την κριτική στην εξουσία χρήσιμη στην ίδια την εξουσία, επιταχύνει την αφομοίωσή της και τελικά την πλήρη αδρανοποίησή της στα πεδία των κοινωνικών διεκδικήσεων ή καλύτερα στο αίτημα της ίδιας της ζωής.

«Why Should Fascists Have All the Fun?» (Γιατί να έχουν οι φασίστες όλη την διασκέδαση;) ρωτούσε η καμπάνια επικοινωνίας «Not in the Berlin Biennale» που δημιουργήθηκε για την 9η Μπιενάλε του Βερολίνου μέσα από μια αφίσα των Roe Ethridge, Chris Kraus & Babak Radboy που έσπρωχνε με αναιδή χαλαρότητα στα όρια της φαντασίωσης τη διεκδίκηση ανάπηρων σωμάτων στη σεξουαλικότητα, προτείνοντας «να μάθουμε από τον Τραμπ» και χρησιμοποιώντας τη λίμπιντο του καρναβαλικού για να σκάψουμε τον μασκαρεμένο, ηθικοπλαστικό συντηρητισμό των «προοδευτικών».

Avant-garde επίθεση

Ο,τι έμοιαζε όμως με προβοκατόρικα διασκεδαστική διεκδίκηση δέκα χρόνια πριν, το 2026 βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα άλλο συγκείμενο, με την κανονικοποίηση της φασιστικής «διασκέδασης» και της γλώσσας της που δεν είναι πια υπονοούμενο ή τέχνασμα αλλά η αυξανόμενη επιρροή πολιτικών δυνάμεων βίαιης επιβολής και εξαναγκασμού, στις ΗΠΑ, στη Γαλλία, στη Γερμανία, σε όλο το φάσμα των παραδοσιακών δυτικών δημοκρατιών.

Η εταιρική γλώσσα κολοσσών όπως η Palantir και οι ρεβανσιστικές πολιτισμικές κινήσεις των επικεφαλής της defense tech σε όλο τον κόσμο υλοποιούν μια πολιτιστική – οικονομική στροφή και τη διαμόρφωση μιας νεο-φουτουριστικής avant-garde επιθετικής αισθητικής, με νεοκλασικιστικές πινελιές και χαρακτηριστικά «μιλιταριστικής καινοτομίας» παρουσιασμένα ως αναγκαία, φυσικά και αναπόφευκτα. Με social media influencers και τα παραδοσιακά ΜΜΕ να συνδέουν άκριτα την πρόοδο με την ασφάλεια αναδεικνύουν τη δεξιά ρητορική ως προοδευτικά πρωτοπόρα, με τη νοσταλγική επαναφορά μανιφέστων για την αξία της ισχύος, της θυσίας, της αυτενέργειας και της δράσης σαν να μην υπήρξε ποτέ η εμπειρία του 20ού αιώνα.

Ας αναλογιστούμε ότι στην Ελλάδα το μεγαλύτερο σε κλίμακα και κόστος έργο σύγχρονης μνημειακής γλυπτικής εγκαταστάθηκε περίπου ένα χρόνο πριν στο Πεντάγωνο τελετουργικά, με πανηγυρικές συνάξεις, εκτενή μιντιακή κάλυψη και επικολυρικές δηλώσεις πολιτειακών παραγόντων ως μια διαρκής, εταιρικά επιχορηγούμενη, κινητοποίηση προς την ιστορία, ως μέγα-θέαμα για αισθητική κατανάλωση και πατριωτική συγκίνηση.

Η αισθητική – αρχιτεκτονική διαμόρφωση/παραλλαγή του κτιρίου του ΥΠΕΘΑ, το γυάλινο (και βιοκλιματικό) καμουφλάζ του απέδιδε στο κοινό τη «θέα» ενός εργαστηρίου για την ειρήνη (σύμφωνα με το σκεπτικό του δημιουργού της) στη θέση της πρόσβασης/ορατότητας σε ένα υπουργείο στο οποίο τρέχουν τα μεγαλύτερα εξοπλιστικά προγράμματα των τελευταίων πολλών ετών και αναπτύσσεται η «Ατζέντα 2030», το νέο, εξαιρετικά δαπανηρό (και κλιματικά επιβαρυντικό) πρόγραμμα εθνικής «αποτρεπτικής ισχύος» και η εκ του μύθου καλολογημένη «Ασπίδα του Αχιλλέα», η προμήθεια δηλαδή προηγμένων ισραηλινών συστημάτων πολέμου και άμυνας.

Οι δημόσιες δηλώσεις περί «επαναστατικού» και «ανένταχτου» καλλιτεχνικού εγχειρήματος επιβεβαίωσαν κατά τρόπο ειρωνικό τη συντριβή της εύθραυστης αρχιτεκτονικής του νοήματος της μνήμης (την οποία το έργο θα διατηρούσε τιμώντας τους πεσόντες), και ανέδειξαν τελικά την κωμικοτραγική εξάντληση της γλώσσας στις πολλαπλά, άμεσα ή έμμεσα, στρατολογημένες εκδοχές της. Την ίδια εποχή στριμαριζόταν άλλωστε στις οθόνες μας η πρώτη γενοκτονία σε ζωντανή μετάδοση και η επέκταση του «εργαστήριου δοκιμών της Παλαιστίνης» προς τη Συρία, τον Λίβανο, την Υεμένη, το Ιράν δημιουργούσε πρωτότυπα όπλα τα οποία δοκιμάζονταν με «Επική Οργή» σε σώματα, φυλετικοποιημένα και αναλώσιμα, απανθρωποποιημένα και αναταξινομημένα ως στατιστικά στοιχεία.

Ισως είναι χρήσιμο εδώ να ανατρέξει κανείς στη ρητορική του CEO της Palantir, Alex Karp ο οποίος συχνά επικαλείται την καλλιτεχνική ιδιότητα για τον εαυτό του όσο πλάθει «το ωμό υλικό» των εργασιακών του υποκείμενων. Στο βιβλίο του «Τεχνολογική Δημοκρατία»(2025) ο Karp πλέκει φιλοσοφικές, καλλιτεχνικές και λόγιες αναφορές για να αναδείξει την αξία κατασκευής παντοδύναμων πυραυλικών συστημάτων με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης ενώ στο ετήσιο συνέδριο της Palantir στήθηκε ένα μουσείο με προσομοιώσεις αφηρημένης ζωγραφικής και tagline τη φράση «Υπάρχει μόνο ο καλλιτέχνης και το έργο».

«Αδύναμη δύναμη»

Καθώς είναι βέβαιο ότι όταν μιλάμε για την τέχνη δεν μιλάμε ποτέ μόνο για αυτήν και ποτέ μόνο σε ένα τοπικό ή χρονικό επίπεδο, αξίζει να σκεφτούμε μαζί με τα μέλη της Προσωρινής Ακαδημίας Τεχνών και του Εργαστηρίου/Neo Cosmos τους τρόπους με τους οποίους «συμμετέχουμε όλες μας από διαφορετικές θέσεις στα θολά, αβαθή νερά της δίνης όπου τέχνη και χρηματοοικονομικά γίνονται ένα. Είτε αποτελούμε μια νέα κατηγορία περιουσιακών στοιχείων υψηλότερου ή χαμηλότερου ρίσκου (μαύρη, queer, γυναίκα/φεμινίστρια, μετανάστρια, καλλιτέχνις κ.ά.), είτε είμαστε διαχειρίστριες/επενδύτριες (επιμελήτρια, σύμβουλος μουσείου), είτε οίκοι αξιολόγησης χρηματοοικονομικής αξίας και ρίσκου (κριτικός, θεωρητικός, πανεπιστημιακός).»

Στην συζήτησή τους με τους θεωρητικούς Stefano Harney & Fred Moten με αφορμή τη μετάφραση στα ελληνικά του άρθρου τους Black Shoals/Black-Scholes. Σε μαύρα αβαθή ύδατα. Σχετικά με το καθεστώς μιας νέας κατηγορίας περιουσιακών στοιχείων, τα μέλη της Ακαδσημίας Τεχνών μοιράζονται το αποπνικτικό αίσθημα της καθήλωσης σε μια μακροχρόνια καλλιτεχνική σχέση που βρίσκεται σε φθορά και το ερώτημα των δύο θεωρητικών για τη λειτουργία της τέχνης. «Πού είναι εκείνη η υποδιαίρεση του κόσμου στην οποία η αμφισημία του κόσμου διπλασιάζεται, με τη δυνατότητα της διαμοιρασμένης άρνησης στο εσωτερικό αλλά και ως συνεχιζόμενη εκδίπλωση και μεταμόρφωση της εναλλακτικής; Μπορούμε να μοιραστούμε ένα βλέμμα που να μην είναι εκ προοιμίου δια-προσωπικό, ένα άκουσμα που να μην απαιτεί συγκεκριμένο αφτί, και μια επαφή που δίνει χωρίς να χειρίζεται; Αν μπορούμε, τότε θα μας τραβήξει έξω».

Οι δύο ξένοι θεωρητικοί απαντούν αρνούμενοι την αποστασιοποίηση από τη βάσανο της καλλιτεχνικής πολιτειότητας. Προτείνουν να συνεχίσουμε την εργασία μας «Κάντε την έκθεση. Γράψτε το άρθρο» με στόχο εκτός αμφιβολίας και συμβιβασμού, το σπάσιμο του συμβολαίου, το τέλος της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας, την καταστροφή του επενδυτικού οδηγού στον οποίο αναπόφευκτα εντασσόμεθα.

«Η τέχνη κινείται ενάντια στην τρομερή ικανότητά μας να εγκαθιστάμεθα; Ή εγκαθίσταται όπου κινούμαστε;» («Does art move/ against our / terrible capacity / to settle? Or does/ it settle / where/we move?») αναρωτιέται σε ένα στίχο της ποιητικής συλλογής All that Beauty ο Fred Moten. Στοχαζόμενος σήμερα την τέχνη και τα έργα της ως μορφές εγκαθίδρυσης που ελάχιστα αμφισβητούν τον κόσμο, εξετάζει τους πολλούς τρόπους με τους οποίους είμαστε «εμπλεγμένοι» στο αμφιταλαντευόμενο έδαφος για κριτική σκέψη, σε μια εποχή που το λεξιλόγιο ορισμού του κόσμου – δικαιοσύνη, νόμος, ηθική, δικαιώματα – συναντά την ανατροπή του με το που αρθρώνεται.

Επαναφέρει τον όρο αισθητική κοινωνικότητα, την ανήσυχη πρακτική μιας «αδύναμης δύναμης» (weak force) η οποία αναγνωρίζει, ερευνά και αναβιώνει συνεχώς μορφές συλλογικής, διαφεύγουσας, απείθαρχης, κοινοβιακού χαρακτήρα, δράσης και σκέψης, μορφές μητρικής οικολογίας.

Η 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, με τίτλο «όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9» (Οκτώβριος 2025 – Ιούλιος 2026), έβαλε πρόσφατα τον όρο σε δοκιμασία και ασχολήθηκε με την ασυμμετρία ανάμεσα στο διαθέσιμο λεξιλόγιό μας και σ’ αυτό που μας ζητείται να περιγράψουμε και να ζήσουμε, αλλά και με την ασαφή θέση της τέχνης, κεντρική και περιθωριακή ταυτόχρονα, σε έναν κόσμο βίαιων μετατοπίσεων και διευρυνόμενων ανισοτήτων. Καταπιάστηκε με διαφορετικές μορφές παιγνιώδους αντίστασης, με αυτό που συμβαίνει ανάμεσα στα έργα, με την έννοια της κριτικής μυθοποιητικής (critical fabulation), με φευγαλέες τακτικές αποσυναρμολόγησης και αλληλεγγύης. Εμπνεύστηκε από την έννοια της μικρής κλίμακας της Μαύρης ζωής στο έργο της Saidiya Hartman, εκεί όπου η απείθαρχη κίνηση (waywardness) είναι η «ακόρεστη λαχτάρα για έναν κόσμο που δεν κυβερνάται από αφέντη, άνθρωπο ή την αστυνομία […] κοινωνική ποίηση που συντηρεί τους στερημένους […] μια σύντομη είσοδος στο δυνατό».

Ο καθηγητής TJ Demos διατύπωσε στο κριτικό κείμενό του για το υπό έκδοση βιβλίο της Μπιενάλε το διακύβευμα: «Η προληπτική υπακοή εξαπλώνεται σαν σιωπηλή επιδημία. Η θεσμική αυτονομία υποκύπτει μπροστά της, η πολιτιστική ελευθερία εξασθενεί, πανεπιστήμια και μουσεία αναδιπλώνονται στην εσωστρέφεια, καθώς ο διεθνής φιλελευθερισμός ευθυγραμμίζεται με την εξουσία, επιλέγοντας τον φασισμό για να αποτρέψει τον σοσιαλισμό. Οι δισεκατομμυριούχοι που ευθυγραμμίζονται με το MAGA, οι δυναστείες των δωρητών, οι οικονομικές και πολιτικές ελίτ, δεν χρειάζεται πάντα να επιβάλλουν – οι θεσμοί μαθαίνουν να προλαμβάνουν το πλήγμα. Οι πανεπιστημιακές διοικήσεις καλούν τα ΜΑΤ να καταστείλουν τις διαδηλώσεις των φοιτητών τους. Μεταπτυχιακοί εργαζόμενοι απομακρύνονται βίαια από γραμμές πικετοφοριών. Εκθέσεις εξαφανίζονται εν μία νυκτί. Προγράμματα κριτικής σκέψης αναστέλλονται, η ηγεσία τους παύεται, επιμελητές και συντάκτες απολύονται επειδή λένε ό,τι δεν πρέπει να ειπωθεί».

Αν οι αντιφάσεις εμμένουν εντός των πολιτιστικών θεσμών, απαιτώντας ανάλυση, άρνηση, ευφάνταστη επανεφεύρεση, αν η κυριαρχία παράγει άρνηση και αποκρίνεται στην άρνηση και η καταστολή παράγει αντι-μορφές ζωής, ο TJ Demos προτείνει μέσα από τα πεδία που ερευνά και η επιμελητική προσέγγιση της Μπιενάλε 9 να αναζητήσουμε τα ίχνη απελευθερωτικών κινημάτων, αντιαποικιακών εξεγέρσεων, ριζοσπαστικών πρωτοποριών, προγενέστερα μέτωπα πολιτικής αισθητικής και τεχνολογικής αντίστασης και να τα τροφοδοτήσουμε με νεοδιαμορφωμένες, ριζοσπαστικές πρακτικές και συμπράξεις κάθε είδους καθώς ο κατακερματισμός των διεκδικήσεων της ζωής ευνοεί την αυθαιρεσία της μονοδιάστατης εξουσίας.

Πρέπει να χαρτογραφήσουμε χωρίς ενοχή και λιποψυχία, επιμένει, τις εντάσεις και τα σημεία αντίφασης που αναδύονται εκεί που επιχειρείται η αλλαγή της φοράς του ρεύματος, στα ερείπια όπου παίρνουν μορφή οι εικοτολογικές μυθοποιίες μιας χειραφετικής μελλοντικότητας. Να βρεθούμε εκεί «όπου η αισθητική γίνεται καταστασιακή, τακτική – ένα πεδίο για αγώνα. Στο σημείο σύγκλισης τέχνης και πολιτικής, το ερώτημα δεν είναι αν είναι δυνατή η αντίσταση, αλλά πώς αυτή θα συγκροτηθεί τώρα, με ποιο κόστος, για ποιον».

Η ώρα της «μεγάλης άρνησης»

Ηρθε η ώρα να ξαναορίσουμε τις γραμμές των χαρακωμάτων, όπως έγραφε ήδη το 2016 ο επιμελητής Anselm Franke; Πρέπει να διεκδικήσουμε διάρκεια για τις προσωρινές αυτόνομες ζώνες ελευθερίας που δημιουργεί η τέχνη όπως είπε στα εγκαίνια της Μπιενάλε 9 η καλλιτέχνις Agnieszka Polska; Μπορεί τελικά μια έκθεση, μια καλλιτεχνική πρωτοβουλία, μια πολιτιστική παρέμβαση να είναι ανήσυχη και ανησυχητική, να λειτουργεί σαν ζιζάνιο και σκάνδαλο αλλάζοντας εσωτερικά τη θεσμική εξουσία, διεκδικώντας και καταλαμβάνοντας τους υλικούς πόρους της προς όφελος συλλογικών εναλλακτικών ελευθερίας όπως έγραφε η Marina Vishmidt; Πόσο εφικτή είναι σήμερα η αλληλεγγύη, η συλλογικοποίηση που προϋποθέτει και εξασφαλίζει μια τέτοια ριζοσπαστική αλλαγή; Τι είδους ρίσκο σημαίνει η προσπάθεια και ποιοι το αναλαμβάνουν; Πώς μπορεί η τέχνη, πεδίο καλλιέργειας της μοναδικότητας, να υπηρετήσει τη σύνδεση ανάμεσα στα προσωπικά δεινά και όνειρα και τις συλλογικές διεκδικήσεις, τον αφανή μόχθο των πολλών;

Εντός της κρατούσας νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας του 21ου αιώνα η οποία αντανακλά διαστρεβλώνοντας τις αντιγνωμίες, το να διατυπώνουμε ερωτήσεις ενισχύει την εξημέρωση και τον εκχρηματισμό της τέχνης, μας λέει η φιλόσοφος Luce deLire. «Απέναντι στις νέες τυραννίες που εξαπλώνονται, θα πρέπει να χρησιμοποιούμε την τέχνη όχι για να “θέσουμε ερωτήματα” αλλά για να δώσουμε θρασείες απαντήσεις που δεν μας ζήτησε κανείς», για να διεκδικήσουμε στέρεες, ελάσσονες, ουτοπίες.

Οπως αντιλαμβανόμαστε όσες επιμένουμε στην ανάγκη ενός νέου κοινωνικού – πολιτιστικού κεφαλαίου, είναι κρίσιμο η καλλιτεχνική πράξη στη διεσταλμένη αντίληψή της και ως τμήμα αυτού που θεωρούμε συλλογική σπουδή (study) να εξετάζει προσεκτικά όχι μόνο τα αφηρημένα ιδεώδη αλλά και τις υλικές συνθήκες – οικονομικές δομές, πόρους, θεσμούς, το οικοσύστημα των σχέσεων εντός των οποίων υφίσταται, και να πράττει επ’ αυτών με ακρίβεια, ευανάγνωστες συμμαχίες, ερευνητικές/αισθητικές μεθοδολογίες αλλά και ευφάνταστες, ατίθασες προοπτικές για το πώς θα αντικατασταθεί αυτό που πρέπει να καταστραφεί με κάτι άλλο δικαιότερο για όλους, πώς θα αναιρεθεί η υποταγή σε συνθήκες βίαιες και εξαντλητικές για τη ζωή και τον πλανήτη. Στην έκρηξη των πολιτιστικών πολέμων και κοσμογονικών αλλαγών παραδείγματος που βιώνουμε και με εξαντλημένη την δυνατότητα της κριτικής και της ηθικής να «πούνε την αλήθεια στην εξουσία», προβάλλει επιτακτική η ανάγκη να σκεφτούμε και να δράσουμε αλλιώς ενάντια στις καπιταλιστικές θανατοπολιτικές και τους θεσμούς που κρατούν νεκροζώντανες τις μορφές του μοντερνισμού που οδήγησαν την ιστορία ως εδώ και τις οποίες ανασύρουν σήμερα περήφανα οι τρομακτικές μεταλλάξεις του φασισμού: το κράτος –  έθνος, την ετεροποίηση του «άλλου» και ταυτοποίηση του «πολιτισμένου» υποκειμένου, τη δυαδική προσέγγιση του φύλου. Να αντισταθούμε στην επικράτηση μιας φασιστικής ΤΝ μέσα από συλλογική οργάνωση και διεκδίκηση, την κινητοποίηση εντοπισμένων και περιθωριοποιημένων γνώσεων, την ενδυνάμωση κοινοτικών πρωτοβουλιών, την έρευνα και αμφισβήτηση του αδιέξοδου status-quo.

Η έννοια της «μεγάλης άρνησης» που ο Herbert Marcuse συνέδεσε με τη διαδικασία της βαθιάς συστημικής αλλαγής επανέρχεται σήμερα ως εργαλείο με έμπνευση τον αντιαποικιοκρατικό λόγο διανοητών που συνδέονται με Ιθαγενείς κοσμοθεωρίες, τις Μαύρες σπουδές και τη στρατηγική της διαφυγής (fugitivity). Χάρη στην ανάκληση φωνών που συνέδεσαν την τέχνη με τον ακτιβισμό όπως αυτή της Toni Cade Bambara που πρότεινε να καταστήσουμε τις εαυτές μας «μη διαθέσιμες για δουλεία». H Avery F. Gordon, «φύλακας» του Hawthorn Archive, ενός ζωντανού αρχείου ριζοσπαστικών ιστοριών απείθειας, σημειώνει ότι το «ουτοπικό περιθώριο» (με το οποίο ασχολήθηκαν και ο Ernst Bloch όπως και ο Marcuse) δεν είναι ένας ενδιάμεσος τόπος χαμένου παρελθόντος και άπιαστου μέλλοντος αλλά ένας τόπος ελευθερίας που στοιχειώνει το παρόν ως δυνατή άλλη εκδοχή του.

Η  γίνεται ένα άλλο μονοπάτι για το κοινωνικό αλλιώς. Λαμβάνοντας την απόλαυση ως μια διαδικασία αποϋποκειμενοποίησης, εντατικοποίησης της ζωής, ζωντανέματος και διάλυσης, την ανάπτυξη μιας διορατικότητας που στα ισπανικά αποδίδεται με την λέξη sentipensar (σκέπτεσθαι-συναισθάνεσαι), η φεμινίστρια θεωρητικός Silvia Federici θεωρεί την απόλαυση χειροπιαστή αίσθηση συλλογικής δύναμης, ένα ενεργό πάθος που αναδύεται από τα κάτω και σε σχέση με τη γη και την κοινότητα, με απελευθερωτικές πτυχές της λαϊκής κουλτούρας, διακριτό από την συγκαταβατική έννοια της ευτυχίας, και το οποίο εμπεριέχει την έμπρακτη βούληση για συλλογική αλλαγή των δεδομένων, για μετατοπίσεις και άνοιγμα χώρων αντίστασης. Πρόκειται για μια εκστατική ρήξη ή μια μορφή έρωτα όπως εκείνη που τόσο ριζοσπαστικά ανέδειξε η Μαύρη ποιήτρια και διανοούμενη Audre Lord. Πρόκειται για την άγρια χαρά που έχουν τα κινήματα των δρόμων με οδηγούς βατράχους, φλαμίνγκο, κατσαρίδες και anime πειρατές, για την αισθητική του σαστίσματος που γιορτάζουν κουίρ θεωρητικοί, για την πληθωρική σύναξη, την εγκυκλοπαιδική-καλειδοσκοπική καλλιτεχνική πρακτική, τον μεταμορφικό συντονισμό και αλληλέγγυο πειραματισμό που ζητά η δημιουργικότητα και η φροντίδα πέρα από τις στερεοτυπικές, πατριαρχικές προβολές για ελεγχόμενες μάχες, προγραμματισμένα κατορθώματα, ένοπλους αγώνες, πολιτικές αποτροπής και υποταγής.

Ο καλλιτέχνης Arthur Jafa, στο εμβληματικό έργο «Love is the message, the message is death» με το οποίο συμμετείχε στην Μπιενάλε 9, μιλάει για μια επικράτεια της σκιάς όπου μια άλλη ακτιβιστική πρακτική δημιουργεί βρόχους ανατροφοδότησης της κλήσης και απόκρισης, αναδεικνύει την «κβαντική διάσταση της χειραφέτησης».

Το έργο του Jafa είναι γνωστό για το πώς δημιουργεί απροσδόκητους συσχετισμούς και ταραχώδεις συνδέσεις, «σειρές από εντελώς απίθανες και όμως εξαιρετικές αποδόσεις», σε μια κατάσταση διαρκούς, εκ-στατικής μετανάστευσης των εικόνων και ανάκλησης / αναψηλάφησης της οπτικής συχνότητάς τους, της συλλογικής δόνησης της ζωής που δεν μπορεί να ελέγξει κανείς.

Ο κόσμος της τέχνης, πιο σύνθετος και πολύπλοκος από την επιφανειακή, περιοριστική και στερεοτυπική πρόσληψή του (ειδικά στην χώρα αυτή), έχει διαισθανθεί, προβλέψει και συζητήσει με τρόπους συναρπαστικούς, αποκαλυπτικούς, διεξοδικούς όσα έρχονται. Ας αναρωτηθούμε γιατί δεν ακούγεται, ούτε καν όπως το καναρίνι στο ορυχείο.