Οι προκλήσεις για την κοστολόγηση των κομματικών προγραμμάτων και η ποιότητα του προεκλογικού διαλόγου

Η έναρξη της προεκλογικής περιόδου και η προοπτική παρουσίασης των προγραμμάτων των κομμάτων στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης υποχρέωσαν το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο (ΕΔΣ) να δημοσιοποιήσει τους όρους και τις προϋποθέσεις για την κοστολόγησή τους.

Με τον Νόμο 5217/2025 ενεργοποιήθηκε η δυνατότητα του ΕΔΣ να κοστολογεί τα προεκλογικά προγράμματα των κομμάτων σε εθελοντική βάση. Πρόκειται για μια θετική θεσμική πρωτοβουλία μετά την εμπειρία των Μνημονίων και της αποστολής ψευδών στατιστικών στοιχείων στη Eurostat από την κυβέρνηση της ΝΔ, όπως μας υπενθύμισε πρόσφατα ο Ζαν – Κλοντ Γιούνκερ στο ντοκιμαντέρ «Στο χιλιοστό».

Η Ελλάδα μαζί με το Βέλγιο και την Ολλανδία είναι οι μόνες χώρες της ΕΕ με θεσμό για την εθελοντική κοστολόγηση προγραμμάτων. Το ανεξάρτητο CPB της Ολλανδίας είναι το παλαιότερο με την πλουσιότερη εμπειρία στο ζήτημα της αξιολόγησης προγραμμάτων. Στην Ολλανδία υπάρχει και το PBL για την αξιολόγηση των επιπτώσεων στο κλίμα και στο περιβάλλον. Μια άσκηση που στην εποχή της κλιματικής κρίσης θα πρέπει να έχει ανάλογη βαρύτητα με την αξιολόγηση των δημοσιονομικών συνεπειών.

Το ΕΔΣ στο ξεκίνημά του θα πρέπει να εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη των κομμάτων και των πολιτών για την ανεξαρτησία του και την αμεροληψία.

Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη μάχη που οφείλει να δώσει κάτι που αναγνώρισε και η πρόεδρός του κατά τη συζήτηση στην Επιτροπή της Βουλής λέγοντας: «Δεν θα δουλέψει αυτό αν τα κόμματα σταθούν απέναντί μας».

Η μεγάλη πρόκληση για το ΕΔΣ θα είναι η αδυναμία σε πολλές περιπτώσεις να αξιολογήσει τις δευτερογενείς συνέπειες προτάσεων για φόρους ή δαπάνες και πώς θα αποφύγει τις ιδεοληπτικές παγίδες της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον που μπορεί να ενσωματώνουν τα μοντέλα που θα χρησιμοποιήσει.

Για παράδειγμα, η μείωση του φορολογικού συντελεστή των μερισμάτων στο 5% προωθήθηκε ως μέτρο που αυξάνει τις επενδύσεις. Η κυβέρνηση της ΝΔ εστιάζει στο γεγονός ότι αυξήθηκαν τα μερίσματα που διανέμουν οι εταιρείες και συνακόλουθα και τα έσοδα. Επηρέασε όμως θετικά τις παραγωγικές επενδύσεις και τη δυναμικότητα της οικονομίας τελικά;

Ακόμη και το CPB που θεωρείται ανεξάρτητο δέχεται κριτική ότι τα μοντέλα του ευνοούν τις πολιτικές που μειώνουν τους φόρους των επιχειρήσεων και τις δημόσιες δαπάνες, παρουσιάζοντας αυτές τις επιλογές ως θετικές για την ανάπτυξη.

Το ΠΑΣΟΚ επιμένει στην ανάγκη αύξησης δαπανών για υγεία, παιδεία και κοινωνική στέγη πάντα εντός των ορίων των δημοσιονομικών κανόνων της ΕΕ για τις καθαρές πρωτογενείς δαπάνες. Η κυβέρνηση της ΝΔ καταφεύγει στο επιχείρημα ότι δαπάνες για την υγεία, την παιδεία ή τις κοινωνικές υποδομές είναι κόστος και παρακάμπτει την εκτίμηση ότι συνιστούν μακροπρόθεσμη επένδυση που ενισχύει την παραγωγικότητα. Το ΕΔΣ πού θα επικεντρωθεί; Στο κόστος των ποιοτικών δαπανών ή θα επιδιώξει να αξιολογήσει και τις συνέπειες για την οικονομία;

Τα παραδοσιακά μοντέλα δυσκολεύονται να ποσοτικοποιήσουν την ευτυχία, την κοινωνική συνοχή ή το μακροπρόθεσμο κόστος της κλιματικής αλλαγής. Ετσι, ένα μέτρο που καταστρέφει το περιβάλλον αλλά αυξάνει προσωρινά το ΑΕΠ μπορεί να εμφανιστεί ως οικονομικά «θετικό».

Το ΕΔΣ μπορεί να εκτιμά το άμεσο δημοσιονομικό κόστος και ορισμένες άμεσες συμπεριφορικές αντιδράσεις, αλλά όχι πάντοτε τις ευρύτερες επιδράσεις στην ανάπτυξη, στην παραγωγικότητα, στην απασχόληση, στις ανισότητες ή στο περιβάλλον. Γι’ αυτό πρέπει να δημοσιοποιούνται οι παραδοχές, η αβεβαιότητα και όσα μένουν εκτός της ανάλυσης. Το ΕΔΣ θα πρέπει να εφαρμόζει τα ίδια κριτήρια με την ίδια αυστηρότητα σε κυβέρνηση και αντιπολίτευση. Δεν μπορεί να υπαγορεύσει στα κόμματα ποιες πολιτικές προτάσεις να προτεραιοποιήσουν λόγω κόστους.

Αυτές καθορίζονται από στόχους για το όραμα που ενσωματώνουν τα προγράμματα των κομμάτων για την πορεία της χώρας και τη θέση των πολιτών. Ενα όραμα που διαφοροποιείται από κόμμα σε κόμμα στη βάση ιδεολογικών και αξιακών αρχών.

Ενα θεσμικό κενό που πρέπει να αντιμετωπιστεί είναι ο ορισμός ανεξάρτητης επιστημονικής επιτροπής ελέγχου που θα αξιολογεί το ΕΔΣ σε βάθος τριετίας ή πενταετίας στα πρότυπα του CPB της Ολλανδίας. Επίσης να προχωρήσει σε τακτικές συναντήσεις με τις ηγεσίες των κομμάτων.

Αυτές τις προκλήσεις θα πρέπει να αντιμετωπίσει το ΕΔΣ αν θέλει να διασφαλίσει την αμεροληψία του και να κερδίσει την εμπιστοσύνη των κομμάτων και των πολιτών ώστε να ενισχυθεί η ποιότητα του προεκλογικού διαλόγου. Ο χρόνος όμως που έχει στη διάθεσή του ενόψει των εκλογών είναι περιορισμένος.

Ο Φίλιππος Σαχινίδης είναι πρώην υπουργός Οικονομικών