Δώστε τον Μάνο στον λαό

Η χούντα είχε απαγορεύσει τον Μίκη Θεοδωράκη. Ακούγαμε τα τραγούδια του κλειδαμπαρωμένοι, από παράνομους δίσκους και κασέτες. Τα λέγαμε χαμηλόφωνα στις μπουάτ. Μισό και πλέον αιώνα αργότερα, κοντεύουμε να φτάσουμε στα ίδια με τον Μάνο Χατζιδάκι. Θα αρχίσουν να οργανώνονται κρυφές συναυλίες. Να μαζεύονται οι άνθρωποι σε χωράφια και σε εγκαταλελειμμένα εργοστάσια για να απολαύσουν, να συγκινηθούν με τη μουσική του δίχως να τους πάρει χαμπάρι ο γιος του. Ο κέρβερος προστάτης της κληρονομίας του.

«Δώστε τον Μάνο στον λαό!». Ο Χατζιδάκις ανήκει στον λαό. Αμ πώς;

Αποτελεί το έργο ενός καλλιτέχνη κοινό κτήμα, αναπόσπαστο μέρος του συλλογικού μας πολιτισμού; Αυτή η αντίληψη επικρατεί και νομικά. Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του – διάστημα όχι ιδιαίτερα μεγάλο εάν πρόκειται για αληθινά σπουδαίο δημιουργό – τα άπαντά του απελευθερώνονται από προστάτες, εγγυητές και προσοδούχους.

Από το 2069, ο «Μεγάλος Ερωτικός» και το «Χαμόγελο της Τζοκόντας» θα κυκλοφορούν χύμα, θα διασκευάζονται κατά το γούστο του καθενός, θα γίνονται «παιχνίδια στα χέρια των παιδιών» όπως το εκφράζει ο Διονύσης Σαββόπουλος. Ετσι συνέβη με την ποίηση του Καβάφη, που πουλιέται ακόμα και στα σουπερμάρκετ, σε ευτελείς εκδόσεις. Ο γέρος της Αλεξάνδρειας ίσως και να χαιρόταν. «Εφηβοι τους δικούς μου στίχους λένε…» να μειδιούσε. Όπως βεβαίως και ο Μίκης, που εμπιστεύθηκε ως και στον Σάκη Ρουβά την ερμηνεία του «Αξιον εστί».

Ο Χατζιδάκις όμως ήταν διαφορετικός. Δεν πίστευε πως οι συνθέσεις του απευθύνονται σε όλους αδιακρίτως, ότι προορίζονται για να γλεντάει, για να ψυχαγωγείται έστω ο κόσμος. Αντιπαθούσε τα «Παιδιά του Πειραιά» που του έδωσαν το Όσκαρ ακριβώς επειδή παίζονταν παντού, και στη Χονολουλού ακόμα, με χαβάγιες. Υποτιμούσε τα τραγούδια του για τον εμπορικό κινηματογράφο –  τα έφτιαχνε, έλεγε, για να βγάζει το ψωμί του, δεν είχαν για τον ίδιο μεγαλύτερη αξία. Στις συναυλίες που έδινε, απαιτούσε από το κοινό κατανυκτική σιωπή. Τον θυμάμαι να διακόπτει το «Αστέρι του Βοριά» δύο φορές, στις πρώτες νότες του, επειδή κάποιον θεατή τον είχε πιάσει φτάρνισμα. Κάποτε είχε βάλει ένα εισιτήριο εξωφρενικά ακριβό. Αν όμως είχες στο χέρι σου το περιοδικό «Τέταρτο», το οποίο διηύθυνε, φαινόσουν δηλαδή πνευματικός του συνοδοιπόρος, έμπαινες στη μισή τιμή.

Αυτός ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις. Απερίγραπτα γενναιόδωρος με τους φίλους του, ακριβοθώρητος εντούτοις, μέχρι και ακατάδεχτος απέναντι σε όσους δεν ήξερε ή δεν εκτιμούσε. Σκληρός ενίοτε. «Ας καταλάβει ο κύριος Λουκιανός Κηλαηδόνης ότι δεν κάνουμε την ίδια δουλειά…» είχε δηλώσει.

Δεν θα ένιωθα κατάπληξη ακόμα και αν είχε απαγορεύσει το έργο του να εκτελείται μετά θάνατον. Εάν το έκαιγε ή το τριπλοκλείδωνε σε κάποιο ερμάριο. Δεν θα είχε μήπως αυτό το δικαίωμα; Μας χρωστούσε μήπως υποχρέωση επειδή τον είχαμε εμπνεύσει, έστω απογοητεύοντάς τον, έστω πληγώνοντάς τον με τη συμπεριφορά μας; Μας το είχε πει ρητά στους «Παίδες»: «Δεν ανήκω ούτε στη ζωή σας ούτε στα όνειρά σας… Προτιμώ να φύγω μακριά σας για πάντα…».

Εγώ εάν βρισκόμουν στη θέση του γιου του, δεν θα σήκωνα τείχη ανάμεσα στον μουσικό του θησαυρό και στις νεότερες ιδίως γενιές. Θα μοίραζα τα τραγούδια του σαν ζεστά ψωμάκια. Ο Χατζιδάκις όμως δεν υιοθέτησε, δεν ανέθρεψε, δεν εμπιστεύθηκε εμένα. Αλλά τον Γιώργο Χατζιδάκι. Ο οποίος μπορεί, καλύτερα από τον καθένα, να ξέρει ή να εικάζει τις επιθυμίες του. Να ζητάει ως και την απομάκρυνση της προτομής του από το Αλσος Παγκρατίου, καθότι «ο Μάνος δεν επιθυμούσε να τιμάται με αγάλματα…». Δεκτό. Ας μην ξεχνάμε ότι ο τόπος και ο χρόνος της κηδείας του είχαν κρατηθεί, κατ’εντολή του, μυστικοί.

Και ο Μανώλης Μητσιάς; Και η Αγαθή Δημητρούκα, σύντροφος και κληρονόμος του Νίκου Γκάτσου; Σπουδαίοι μεν πλην δεν κατέχουν τη μουσική αλλά την ποίηση και την ερμηνεία του «Γιάννη του Φονιά». Ας τον απαγγέλλουν λοιπόν. Ή ας αναθέσουν σε έναν άλλον να τον ξαναμελοποιήσει.