Ζήσαμε άλλη μια επέτειο από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου και διαβάσαμε τις ίδιες ή περίπου τις ίδιες αναμνήσεις και αναλύσεις. Λογικό.
Οι αναμνήσεις δεν αλλάζουν με τα χρόνια, ούτε οι αναλύσεις αυξομειώνονται ανάλογα με τις εποχές.
Το νέο στοιχείο είναι μια προσπάθεια γενίκευσης που έχει εκδηλωθεί τα τελευταία χρόνια. Και η οποία καταλήγει να θεωρεί την πραξικοπηματική ανάληψη της εξουσίας από στρατιωτικούς (συνήθως) περίπου δευτερεύουσα μέθοδο εξόντωσης της δημοκρατίας.
Αφού δηλαδή δεν έχουμε πια δικτατορίες, ούτε υποψήφιους δικτάτορες, μπορούμε να υποκρινόμαστε ότι δικτατορίες υπάρχουν αλλά είναι άλλου είδους και γι’ αυτό δεν τις βλέπουμε. Κάτι δηλαδή σαν παντομίμα.
Ο Ουμπέρτο Εκο ήταν από τους πρώτους όταν δήλωνε ότι «σήμερα μόνο οι ηλίθιοι κάνουν δικτατορίες με τανκς, από τη στιγμή που υπάρχει η τηλεόραση».
Δεν ξέρω αν ο Παπαδόπουλος, ο Παττακός κι ο Μακαρέζος θα προτιμούσαν σήμερα να παρουσιάζουν πρωινάδικο. Αλλά μπορώ να διαβεβαιώσω πως όσο άθλια κι αν είναι η σημερινή τηλεόραση, παραμένει πάντα προτιμότερη από το ΕΑΤ-ΕΣΑ.
Ασε που από όπου κι αν το δει κανείς, χίλες φορές να πέσεις στα χέρια της Μενεγάκη ή της Φαίης Σκορδά παρά του Θεοφιλογιαννάκου.
Πιο πρόσφατα, πολλές συγκινήσεις προσέφερε ένα βιβλίο των Steven Levitsky και Daniel Zimblatt, αμφότεροι του Χάρβαρντ, με τίτλο «How Democracies Die» (2019).
Η θεωρία των δύο ακαδημαϊκών είναι ότι οι δημοκρατίες δεν απειλούνται σήμερα από πραξικοπήματα αλλά υπονομεύονται εκ των έσω με τη «διάβρωση των θεσμών».
Με άλλα λόγια ότι οι δημοκρατίες πεθαίνουν ακόμη κι εκεί που δεν παραβιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά τους.
Η ιδέα δεν είναι κακή και μπορεί να βρει πολλές εφαρμογές σε χώρες που ξέρουμε. Από τη Ρωσία έως την Τουρκία και την Ουγγαρία του Ορμπαν. Πάντα η γενίκευση έχει οπαδούς, έστω κι αν είναι παρακινδυνευμένη ή κάπως αναπόδεικτη.
Διότι ακόμη κι έτσι χρειάζεται μάλλον κάποια ποσότητα δημιουργικής φαντασίας για να συγκρίνει κανείς τα τανκς της 21ης Απριλίου με την αλλαγή της σύνθεσης της… ΑΔΑΕ (!) που έχει ανεβάσει στα κάγκελα κάθε λογής περαστικούς ενδιαφερόμενους ή επειδή δεν ενημερώθηκε ο Ανδρουλάκης για την παρακολούθησή του από την ΕΥΠ (Γ. Καλφέλης, Vima.gr, 21/4).
Αλλά βολεύει. Ετσι όλοι βρίσκουν μια δική τους απειλή για τη δημοκρατία.
Την υιοθετούν, την προκρίνουν, τη μεγαλοποιούν και μπορούν να ζήσουν τον αντιστασιακό μύθο τους κατά περίπτωση και ευκαιρία. Βρίσκουν έναν εχθρό.
Τόσες αναφορές σε κάποιο ύπουλο «παρακράτος» που υποτίθεται ελλοχεύει και συνωμοτεί γύρω μας είχαμε να ακούσουμε από την εποχή της δολοφονίας του Λαμπράκη.
Από την άλλη πλευρά βεβαίως από τους οπαδούς της θεωρίας της «θεσμικής διάβρωσης» ή της διολίσθησης διαφεύγει το ουσιώδες.
Πως για τη δικτατορία της 21ης Απριλίου δεν χρειάστηκε κάποιος να διαβρώσει τους θεσμούς αφού το πραξικόπημα το έκαναν οι ίδιοι οι θεσμοί της εποχής.
Ο στρατός, το Παλάτι, η Δικαιοσύνη κι όσοι συνέπραξαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην κατάλυση της δημοκρατίας. Μπορεί να ήταν επίορκοι και παλιόμουτρα αλλά δεν ήταν τίποτα αλήτες του υποκόσμου.
Οι πραξικοπηματίες συνταγματάρχες έσπευσαν αμέσως στο Τατόι να συνεννοηθούν με τον βασιλιά που ήταν ο ανώτατος άρχων της πολιτείας και αρχηγός του στρατού. Ενώ πρώτος πρωθυπουργός της χούντας δεν διορίστηκε κανένας παρακρατικός αλλά ο πρόεδρος του Αρείου Πάγου.
Είναι αλήθεια βεβαίως πως από το 1967 οι δημοκρατίες μας έχουν εξελιχθεί. Εχουν εμπλουτιστεί με πολλές εγγυήσεις νομιμότητας και νέους θεσμούς που διασφαλίζουν την ποιότητα της λειτουργίας τους.
Ακόμη και με όρους επικαιρότητας θα θυμίσω ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία είναι ένας νέος θεσμός που άρχισε να λειτουργεί μόλις το 2020 και ψάχνει ευλόγως τα πατήματά του. Κάτι φυσικά που δεν εμποδίζει ούτε τον σεβασμό σε έναν νεότευκτο θεσμό, ούτε την ελεύθερη κριτική της λειτουργίας του. Και τα δύο αποτελούν συστατικά στοιχεία της δημοκρατίας.
Η δημοκρατία λοιπόν αλλάζει. Και ευτυχώς.
Δεν είναι πια η μετεμφυλιακή «καχεκτική δημοκρατία» (για να θυμηθώ τον χαρακτηρισμό του αξέχαστου φίλου Ηλία Νικολακόπουλου), ούτε καν κάποια «κατάσταση εξαίρεσης» (για να επικαλεστούμε και τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν).
Μιλάμε πια για «σύγχρονες δημοκρατίες», όπως κι αν τις προσδιορίζει ο κάθε ενδιαφερόμενος.
Και (πιστέψτε με) οι προσδιορισμοί είναι αναρίθμητοι.
Η «σύγχρονη δημοκρατία» όμως είναι πάντα ένα πολιτικό δημιούργημα που πηγάζει από το τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης για «ελευθερία, ισότητα κι αδελφοσύνη».
Και που εμπλουτίζεται από τις συνεισφορές όλων των δημοκρατικών κοινωνιών που ακολούθησαν αυτόν τον δρόμο. Τον κοινοβουλευτισμό, το κομματικό φαινόμενο, τα δικαιώματα, τον συνδικαλισμό, την ελεύθερη έκφραση, το κοινωνικό κράτος και άλλα πολλά.
Συνεπώς δεν ξέρω πώς πρέπει να γίνονται τα πραξικοπήματα στην εποχή μας. Ούτε έχω οργανώσει, ούτε προτίθεμαι να οργανώσω κανένα. Δεν ξέρω καν αν η δημοκρατία πεθαίνει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.
Αλλά ούτε μπορώ εύκολα να πειστώ ότι οι wannabe δικτάτορες ξεκινούν την προσπάθεια επιβολής τους αλλάζοντας τη σύνθεση Ανεξάρτητων Αρχών για τις οποίες σπανίως γνωρίζουμε με τι ασχολούνται.
Ή ότι επιχειρούν την κατάληψη της εξουσίας παίρνοντας τον έλεγχο εφημερίδων και διαδικτυακών τόπων που δεν τα πιστεύουν ούτε εκείνοι που τα γράφουν.
Μπορώ όμως να αντιληφθώ το στοιχειώδες.
Πως η δημοκρατία τίθεται σε αμφισβήτηση και κινδυνεύει όταν οι πολίτες της δεν έχουν πραγματική διάθεση να την προστατέψουν και να την υπερασπιστούν, ακόμη και παρακάμπτοντας τις διαφορές τους.
Τότε αυτοί οι πολίτες καταλήγουν άξιοι της μοίρας τους.
Και η δημοκρατία κινδυνεύει να οδηγηθεί «στο απόσπασμα» που έλεγε ο Ανδρέας Παπανδρέου.
