Η κοινωνία μας αυτοαναλύεται καθημερινώς και καθημερινώς αυτοκρίνεται. Λέξεις όπως «ανάπτυξη» και «πρόοδος» αποτελούν διαχρονικά κοινωνικούς στόχους. Ομως αυτό που συχνά παραβλέπουμε είναι το θεμέλιό τους. Η ανάπτυξη δεν παράγεται στο κενό – παράγεται μέσα από κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, από σχέσεις εμπιστοσύνης, από τη δυνατότητα ανθρώπων και κοινοτήτων να συνεργαστούν χωρίς φόβο.
Κάθε φορά που μια σχέση διαλύεται σε χρόνια αντιπαράθεση, χάνεται κάτι που δεν καταγράφεται σε κανένα ΑΕΠ αλλά είναι το ίδιο το υλικό από το οποίο φτιάχνεται η κοινωνική πρόοδος. Οι κοινωνιολόγοι το ονομάζουν κοινωνικό κεφάλαιο και όπως κάθε κεφάλαιο, μπορεί να αυξηθεί ή να διαβρωθεί.
Υπάρχουν λέξεις που τις λέμε τόσο συχνά που ξεχνάμε τι σημαίνουν. «Εκεχειρία» είναι μια από αυτές. Την αφήνουμε να περάσει ως διακοσμητική λέξη του λόγου μας. Ομως η αδιαφορία μας απέναντί της δεν είναι αθώα, είναι σύμπτωμα μιας κοινωνίας που έχει ξεχάσει τι σημαίνει να επιλύεις μια σύγκρουση πριν σε καταπιεί. Για περισσότερο από χίλια χρόνια, από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως την ύστερη αρχαιότητα, η Ολυμπιακή Εκεχειρία λειτούργησε με εντυπωσιακή συνέπεια. Πόλεις που βρίσκονταν σε πόλεμο σταματούσαν.
Οι Σπονδοφόροι διέσχιζαν τον ελληνικό κόσμο και γίνονταν σεβαστοί, όχι επειδή το επέβαλε κάποια υπερδύναμη, αλλά επειδή όλοι αναγνώριζαν ότι υπήρχε κάτι ανώτερο από τη διαφορά τους. Ο ΟΗΕ υπάρχει 80 χρόνια. Η Ολυμπιακή Εκεχειρία κράτησε δέκα φορές περισσότερο.
Η εκεχειρία δεν ήταν απλώς αναστολή των εχθροπραξιών. Ηταν πρόσκληση σε κάτι βαθύτερο και απαιτητικότερο: να έρθεις κοντά στον άλλον, να τον δεις, να τον γνωρίσεις. Οι αγώνες, οι μουσικές και ποιητικές εκδηλώσεις, οι θρησκευτικές τελετές – όλα ήταν εργαλεία αλληλογνωριμίας και αυτογνωσίας. Ο αθλητής που αγωνιζόταν χωρίς τον φόβο της βίας ανακάλυπτε τα όριά του και τη φύση του. Ο θεατής έβλεπε στον αντίπαλό του όχι εχθρό αλλά άνθρωπο με τις ίδιες αγωνίες. Ετσι χτιζόταν αυτό που καμία συνθήκη δεν μπορεί να επιβάλει: εμπιστοσύνη.
Μια οικογένεια που χωρίζεται μέσα από πολυετή δικαστική διαμάχη δεν χάνει μόνο χρήματα. Χάνει χρόνια ζωής και σχέσεις που δεν ξαναχτίζονται. Μια επιχείρηση που εμπλέκεται σε νομική διαμάχη χάνει εστίαση, ενέργεια, ευκαιρίες. Αυτά δεν είναι ατομικές ιστορίες. Είναι κοινωνικό κόστος που συσσωρεύεται αθόρυβα – στη διάβρωση της εμπιστοσύνης, στην απαξίωση της δικαιοσύνης, στην εκθρόνιση βασικών αξιών.
Υπάρχουν δε δομές που τρέφονται από τη σύγκρουση και έχουν κάθε λόγο να την τροφοδοτούν. Δεν είναι συνωμοσία. Είναι δομή. Αντίστροφα, κάθε σύγκρουση που επιλύεται νωρίς απελευθερώνει κάτι που επίσης δεν καταγράφεται: χρόνο, σχέση, εμπιστοσύνη – κοινωνικό κέρδος που νιώθουμε έντονα μόνο όταν απουσιάζει. Το ίδιο ισχύει και εξωτερικά: το κόστος της χρόνιας έντασης στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο εκφράζεται σε δαπάνες που δεν πάνε στην παιδεία, σε επενδύσεις που δεν έρχονται, σε εθνική ενέργεια που σπαταλιέται.
Οι αρχαίοι Ελληνες δεν ήταν αφελείς. Ηταν πραγματιστές που είχαν καταλάβει ότι τη σύγκρουση δεν την πληρώνει μόνο ο αντίδικος, αλλά ολόκληρες κοινωνίες. Η Ολυμπιακή Εκεχειρία δεν ήταν ποτέ αδράνεια. Ηταν το πιο δύσκολο και το πιο παραγωγικό έργο: να γνωρίσεις τον άλλον, να γνωρίσεις τον εαυτό σου και να χτίσεις μαζί κάτι που η σύγκρουση δεν μπορεί ποτέ να δώσει. Αυτή τη λογιστική μπορούμε να την κάνουμε ξανά. Και ίσως, για πρώτη φορά εδώ και καιρό, να έχουμε πραγματικά ανάγκη να την κάνουμε να την αναβιώσουμε ως Ελληνες εμπράκτως.
Ο Ανδρέας Γ. Παπανδρέου είναι κοινωνιολόγος – κοινωνικός αναλυτής
