H αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας, η ενεργοποίηση σημαντικών αδρανών περιουσιακών μεριδίων και η ρευστότητα στην αγορά σε συνδυασμό με την προσπάθεια να περιοριστούν συγκρούσεις και ενδοοικογενειακές αντιδικίες που κρατούν «παγωμένες» επιχειρήσεις και άλλα περιουσιακά στοιχεία αποτελούν τέσσερα βασικά «συστατικά» των αλλαγών που περιλαμβάνονται στο κληρονομικό νομοσχέδιο.
Με τις ρυθμίσεις αυτές, που αναμένεται να τεθούν σύντομα σε δημόσια διαβούλευση, διαμορφώνεται έπειτα από σχεδόν οκτώ δεκαετίες ένα νέο πλαίσιο, ενισχύοντας μάλιστα την ελευθερία του διαθέτη, με απόλυτο σεβασμό στην υλοποίηση της τελευταίας του βούλησης.
Στα χρόνια της ισχύος του κληρονομικού δικαίου πολλές φορές οι κληρονομικές διαμάχες, που καταλήγουν με σφοδρές αντιδικίες στα δικαστήρια, αποτελούν και την αιτία βαθιών ρήξεων μέσα στις ίδιες τις οικογένειες.
Αδέρφια, παιδιά ή σύντροφοι από αντίπαλα στρατόπεδα δίνουν μάχες στις αίθουσες των δικαστηρίων διεκδικώντας μεγαλύτερο μερίδιο από μια περιουσία ή αμφισβητώντας τη γνησιότητα και το περιεχόμενο μιας διαθήκης. Τέτοιες υποθέσεις μάλιστα κληρονομικών διαφορών μπορεί να διαρκέσουν ακόμη και μία δεκαετία ή περισσότερο, με σημαντικό ψυχικό αλλά και οικονομικό κόστος για τους διαδίκους.
Η ψηφιακή πλατφόρμα
Με αυτά τα δεδομένα, η Ομάδα Εργασίας, υπό τον επίτιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ, ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη, προχώρησε σε παρεμβάσεις στο πεδίο των διαθηκών με στόχο να αντιμετωπιστούν παθογένειες που έχουν καταγραφεί όλα αυτά τα χρόνια μέσα από πληθώρα δικαστικών αποφάσεων. Και έχουν τεθεί τέτοιες ασφαλιστικές δικλίδες ώστε ο τρόπος αυτός διάθεσης της περιουσίας να αποτελεί τον «καθρέφτη» του διαθέτη, βάζοντας «φραγή» στο φαινόμενο των πλαστών διαθηκών.
Σημαντικό ρόλο ως προς αυτή την κατεύθυνση αναμένεται να διαδραματίσει η ψηφιακή πλατφόρμα δημοσίευσης διαθηκών, η οποία λειτουργεί ήδη από την 1η Νοεμβρίου 2025. Μέσω της ηλεκτρονικής υπηρεσίας οι πολίτες μπορούν να αναζητούν την ύπαρξη διαθήκης, να λαμβάνουν τα απαραίτητα πιστοποιητικά και να ολοκληρώνουν διαδικασίες που μέχρι πρόσφατα απαιτούσαν μακρά αναμονή στα δικαστήρια. Πλέον, τα σχετικά έγγραφα μπορούν να εκδίδονται μέσα σε λίγες ημέρες, ενώ το Μητρώο Αδημοσίευτων Διαθηκών στοχεύει ακριβώς στον περιορισμό φαινομένων πλαστών διαθηκών.
Παράλληλα, μεγάλες αλλαγές έρχονται με την αναμόρφωση του θεσμού της νόμιμης μοίρας. Τι αλλάζει; Για πρώτη φορά μετατρέπεται από εμπράγματο δικαίωμα σε ενοχική, με αποτέλεσμα η καταρχήν χρηματική αξίωση να δίνει δυναμική ώθηση και να αίρει τα εμπόδια, με απώτερο στόχο την ορθολογική αξιοποίηση των περιουσιών.
Με αυτόν τον τρόπο, όπως εύστοχα έχει επισημάνει ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας, «αποφεύγονται οι ακούσιες συνιδιοκτησίες, περιορίζεται ο κατακερματισμός ακινήτων και επιχειρήσεων, ενώ δημιουργούνται προϋποθέσεις για την επωφελέστερη αξιοποίηση των περιουσιακών στοιχείων. Ταυτόχρονα, η νόμιμη μοίρα παραμένει προστατευμένη, αφενός με την εισαγωγή νέου γενικού προνομίου στην αναγκαστική εκτέλεση και αφετέρου με την παροχή στον μεριδούχο νόμιμου τίτλου προς εγγραφή υποθήκης επί ακινήτων της κληρονομίας».
Επί της ουσίας η νόμιμη μοίρα διατηρείται, αλλά αλλάζει η νομική της φύση, καθώς μετά την ψήφιση του νομοσχεδίου θα υπάρχει η δυνατότητα χρηματικής αξίωσης, ώστε οι νόμιμοι μεριδούχοι να μην καθίστανται συγκύριοι στα αντικείμενα της κληρονομίας.
Πώς θα λειτουργεί κάτι τέτοιο στην πράξη; Αν ο διαθέτης αφήσει ένα ακίνητο ή μια επιχείρηση σε συγκεκριμένο πρόσωπο, τα υπόλοιπα τέκνα θα μπορούν να αξιώσουν το χρηματικό ισοδύναμο της νόμιμης μοίρας τους, αποφεύγοντας τον κατακερματισμό της περιουσίας και διατηρώντας τη λειτουργικότητα παραγωγικών μονάδων της οικογενειακής επιχείρησης. Μετά τον θάνατο του γονέα ο οποίος αφήνει την οικογενειακή επιχείρηση στο ένα από τα παιδιά του, το οποίο έχει δείξει και ενδιαφέρον να συνεχίσει την επαγγελματική του ενασχόληση σε αυτό το πεδίο, τα άλλα παιδιά θα μπορούν να ζητήσουν το χρηματικό ισοδύναμο της νόμιμης μοίρας τους. Με τον τρόπο αυτό, όπως παρατηρούν νομικοί και συμβολαιογράφοι, εξασφαλίζεται η συνέχιση της λειτουργίας της επιχείρησης αλλά και η οικονομική σταθερότητα της οικογένειας.
Παράλληλα, οι νέες ρυθμίσεις για τις σχέσεις περισσότερων κληρονόμων προβλέπουν το δικαίωμα κάθε συγκληρονόμου να ζητήσει από το δικαστήριο την εξαγορά των αντικειμένων της κληρονομίας άλλου συγκληρονόμου έναντι τιμήματος. Με αυτόν τον τρόπο διατηρείται η αξία της περιουσίας, ενισχύεται η σταθερότητα της αγοράς ακινήτων και περιορίζονται φαινόμενα απαξίωσης που επηρεάζουν ευρύτερα την οικονομία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα
Ο Κ απεβίωσε και κληρονομήθηκε από τα τέσσερα εγγόνια του, Α, Β, Γ και Δ. Το μοναδικό περιουσιακό του στοιχείο ήταν μια παλαιά μονοκατοικία, η οποία χρήζει σημαντικών δαπανών συντήρησης. Οι Β, Γ και Δ δεν ενδιαφέρονται για αυτό το ακίνητο, το οποίο ο Α θα ήθελε να ανακαινίσει και να εκμεταλλευτεί είτε εκμισθώνοντάς το είτε κατοικώντας σε αυτό. Τι μπορεί να κάνει;
Κατά το ισχύον δίκαιο
Σύμφωνα με την ΑΚ 1887, κάθε συγκληρονόμος μπορεί να ζητήσει τη δικαστική διανομή της κληρονομίας, εφόσον οι συγκληρονόμοι του δεν συναινούν στην εκούσια διανομή. Αν η αυτούσια διανομή είναι ανέφικτη ή ασύμφορη, όπως λ.χ. συμβαίνει σε μια μονοκατοικία, το δικαστήριο διατάσσει την πώληση του ακινήτου με πλειστηριασμό (ΚΠολΔ 483), με αποτέλεσμα το ακίνητο να περιέλθει στον υπερθεματιστή, ο οποίος θα καταβάλει στους συγκληρονόμους τίμημα, το οποίο ενδέχεται να είναι χαμηλότερο της εμπορικής αξίας του ακινήτου. Το τίμημα θα μοιραστούν οι συγκληρονόμοι Α, Β, Γ και Δ ανάλογα με τις κληρονομικές τους μερίδες.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο
Αν η αυτούσια διανομή είναι ανέφικτη ή ασύμφορη, ο συγκληρονόμος που ζητεί με αγωγή τη διανομή μπορεί να ζητήσει να του επιδικασθεί ολόκληρο το κληρονομιαίο ακίνητο έναντι τιμήματος ίσου με την εμπορική του αξία. Το δικαστήριο, ακόμα και αν του υποβληθεί σχετικό αίτημα, δεν υποχρεούται να διατάξει την επιδίκαση, αλλά κατά την εύλογη κρίση του μπορεί να την προτιμήσει έναντι της διανομής με πώληση διά πλειστηριασμού όταν, λ.χ., εκτιμά ότι σε έναν ενδεχόμενο πλειστηριασμό δεν θα βρεθεί πλειοδότης που θα προσφέρει τίμημα ίσο της εμπορικής αξίας του ακινήτου.
