Σκιτσάροντας τη φρίκη του Νταχάου

Νταχάου, 30 Απριλίου 1945. Μία ημέρα μετά την απελευθέρωση. Κρεματόριο. Οι πόρτες του φούρνου είναι ανοιχτές και τα συστήματα γάντζων και τροχαλιών που χρησιμοποιούνταν για τη λειτουργία τους κρέμονται από το ταβάνι απειλητικά. Στο νεκροτομείο τα πτώματα είναι σωριασμένα σε στοίβες για τρεις λόγους. Πρώτον, το στρατόπεδο είχε πλήξει επιδημία τύφου με αποτέλεσμα να υπάρξουν χιλιάδες νεκροί. Δεύτερον, υπήρχε έλλειψη άνθρακα για τη λειτουργία των φούρνων. Και, τρίτον, είχε φτάσει πρόσφατα ένα τρένο γεμάτο πτώματα από το στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπούχενβαλντ το οποίο είχε εκκενωθεί από τους Γερμανούς. Ακόμα και ο Θάλαμος Αερίων είχε μετατραπεί σε χώρο άτακτης εναπόθεσης σορών.

Ολες αυτές οι εικόνες φρίκης είναι αποτυπωμένες με γρήγορες γραμμές από κάρβουνο πάνω σε χαρτί. Και είναι από τα λιγοστά σχέδια που φτιάχτηκαν από κάποιον επιζώντα τις αμέσως επόμενες ημέρες από την απελευθέρωση, καθώς οι περισσότερες γνωστές αποτυπώσεις έγιναν από καλλιτέχνες που συνόδευαν τις στρατιωτικές δυνάμεις που ακολούθησαν το αμέσως επόμενο διάστημα.

«Επισκέφθηκα και έκανα σκίτσα από σωρούς πτωμάτων στο κρεματόριο. Δεν υπήρχε πολύς χρόνος για σχέδιο, καθώς στον χώρο είχαν τοποθετηθεί εκρηκτικά από τους SS πριν φύγουν και το κτίριο αναμενόταν να εκραγεί ανά πάσα στιγμή. Η δυσωδία ήταν σχεδόν αφόρητη και μεγάλο ποσοστό των Αμερικανών που βρίσκονταν στο κρεματόριο αναγκάστηκαν να κάνουν εμετό» γράφει στο ημερολόγιο που ξεκίνησε να κρατά εκείνη την ημέρα ο δημιουργός των πέντε σχεδίων, Μπράιαν Στόουνχαουζ. Τέσσερα από αυτά θα εκτεθούν προς πώληση από την εξειδικευμένη στα σχέδια γκαλερί Αμποτ και Χόλντερ του Λονδίνου σε μία από τις σημαντικότερες διεθνείς φουάρ του είδους, τη Μaster Drawings, από τις 30 Ιανουαρίου, με την εκτίμηση να έχει οριστεί στις 100.000 δολάρια. Εν συνεχεία θα επιστρέψουν προς έκθεση στο Λονδίνο από τις 19 Φεβρουαρίου έως τις 7 Μαρτίου.

Σωροί πτωμάτων στο κρεματόριο

Ποιος ήταν όμως ο Μπράιαν Στόουνχαουζ και πώς βρέθηκε κρατούμενος στο Νταχάου; Γεννημένος στο Ντέβον, στη Νοτιοδυτική Αγγλία, πέρασε την παιδική του ηλικία στη Γαλλία. Ηταν 24 ετών και είχε σπουδάσει στη Σχολή Τέχνης του Ιπσουιτς πριν ξεσπάσει ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Στις αρχές του 1942 εντάχθηκε στη μυστική βρετανική υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων και την ίδια χρονιά προσγειώθηκε με αλεξίπτωτο στην υπό γερμανική κατοχή Γαλλία για να υποστηρίξει την Αντίσταση και να προωθεί κωδικοποιημένες πληροφορίες στους Συμμάχους από τις γραμμές του εχθρού. Εκτοτε συστηνόταν ως Σελεστίν και δήλωνε ζωγράφος. Στο βαλιτσάκι με τα χρώματα που κουβαλούσε ωστόσο δεν είχε τον αναμενόμενο εξοπλισμό, αλλά έναν ραδιοπομπό και μία κάψουλα κυανίου που θα μπορούσε να καταπιεί σε περίπτωση σύλληψής του.

Το κρεματόριο και ο θάλαμος αερίων του Νταχάου όπως τα σχεδίασε ο Μπράιαν Στόουνχαουζ στις 30 Απριλίου 1945, μια μέρα μετά την απελευθέρωση του στρατοπέδου. Στην ένθετη φωτογραφία, λεπτομέρεια από τον θάλαμο αερίων όπως είναι σήμερα

Η αποστολή του διήρκεσε μόνο λίγους μήνες. Εντόπισε ένα κτήμα στις παρυφές της Λυών από όπου εξέπεμπε μηνύματα, αλλά ένα βράδυ, καθώς μετέδιδε για πολλές ώρες δεδομένα με τον ασύρματό του, εντοπίστηκε και συνελήφθη από τις δυνάμεις της Βισί (τη συνεργαζόμενη με τους Ναζί γαλλική αστυνομία και διοίκηση) και την Γκεστάπο. Στάλθηκε στις διαβόητες φυλακές του Φρενέ, κοντά στο Παρίσι, όπου ανακρίθηκε και πέρασε μεγάλες περιόδους στην απομόνωση. Εκεί ένας αξιωματικός των SS τού ανακοίνωσε ότι επρόκειτο να εκτελεστεί σύντομα. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε τέσσερα στρατόπεδα συγκέντρωσης· πρώτα στο Σαρμπρούχεν, μετά στο Μαουτχάουζεν, κατόπιν στο Στρούθοφ-Νατσβάιλερ και τελικά, τον Σεπτέμβριο του 1944, στο Νταχάου.

Η ενασχόλησή του με το σχέδιο ήταν καθοριστική για την επιβίωσή του καθ’ όλη τη διάρκεια της κράτησής του. Σχεδίαζε ενώ βρισκόταν σε απομόνωση στις φυλακές Φρενέ, για να μη χάσει το μυαλό του. Εφτιαχνε τα πορτρέτα των αξιωματικών των στρατοπέδων και σχέδια κρατουμένων που αντάλλασσε με τσιγάρα, τα οποία μπορούσε εν συνεχεία να τα χρησιμοποιήσει για να εξασφαλίσει επιπλέον ψωμί. Πολλά από τα πορτρέτα που δημιούργησε στο Νταχάου βρίσκονται σήμερα στο Αυτοκρατορικό Πολεμικό Μουσείο του Λονδίνου.

Ανακριτής μετά τον πόλεμο

Μετά τον πόλεμο, ο Στόουνχαουζ στρατολογήθηκε ως ανακριτής στα δικαστήρια Εγκλημάτων Πολέμου. Μια μέρα συνάντησε έναν άνδρα που του φάνηκε οικείος. Αναγνώρισε τον γερμανό αξιωματικό της Γκεστάπο που του είχε πει το 1942 ότι θα εκτελεστεί. «Η φήμη κυκλοφόρησε γρήγορα στο στρατόπεδο, κάποιοι άλλοι ανακριτές, Αμερικανοί, ήρθαν και μου είπαν: “Θα σου δώσουμε ένα πολυβόλο, και μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις μαζί του”» θυμόταν ο Στόουνχαουζ σε ένα ντοκιμαντέρ της δεκαετίας του 1980 για τη βρετανική τηλεόραση. «Τους απάντησα ότι δεν μπορώ να το κάνω. Δεν θα τολμούσα. Αν το έκανα, δεν θα ήμουν καλύτερος από αυτούς».

Εκεί γνώρισε τον ταγματάρχη Χάρι Χάλερ, ο οποίος στήριξε τη μετεγκατάστασή του στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1946. Στη Νέα Υόρκη ξεκίνησε μια νέα καριέρα ως ζωγράφος πορτρέτων και επιτυχημένος εικονογράφος μόδας. Το 1952 έγινε ο πρώτος νέος καλλιτέχνης που προσλήφθηκε από το περιοδικό «Vogue» μετά το 1939. Παρέμεινε στο περιοδικό έως το 1962 και μετά την επικράτηση της φωτογραφίας στον Τύπο συνέχισε να συνεργάζεται με οίκους μόδας και πολυκαταστήματα έως την επιστροφή του στη Βρετανία το 1979.

Τα σχέδιά του από το Νταχάου τα εξέθεσε στην Ουάσιγκτον το 1948 και όταν επέστρεψε στο Λονδίνο τα ανήρτησε στο εργαστήριό του. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 αγόρασε τα τέσσερα που τώρα διατίθενται προς πώληση. Ενα πέμπτο σχέδιο παρέμεινε στην προσωπική του συλλογή ως τον θάνατό του – στις 2 Δεκεμβρίου 1998, σε ηλικία 80 ετών – και το 2014 αποκτήθηκε από ιδιώτη συλλέκτη, ο οποίος το δώρισε στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης.