«Δεν σκηνοθετώ την “Αντιγόνη” ως πολιτικό μανιφέστο»

Τρεις πλατφόρμες που θα κινούνται αδιάκοπα προς αντίθετες κατευθύνσεις. Μια Αντιγόνη που θα θυμίζει μια σύγχρονη δυναμική γυναίκα. Κι ένας Κρέοντας που δεν θα αποχωρήσει ούτε για ένα λεπτό από την ορχήστρα, παλεύοντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην ηθική ευθύνη και την πολιτική εξουσία, αλλά και πάνω στους κινούμενους δίσκους. Είναι η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, όπως την «είδε» ο γερμανός σκηνοθέτης Ούλριχ Ράσε. Και όπως θα την παρουσιάσει, σε παγκόσμια πρεμιέρα και κατ’ εξαίρεση για τρία βράδια, στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, ανοίγοντας το φετινό επετειακό πρόγραμμα στο πολυκλείτειο θέατρο, στις 27 Ιουνίου, σε μια συμπαραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου και του Εθνικού Θεάτρου.

«Η τραγωδία δεν έχει στόχο την ενσυναίσθηση. Αφορά την αντιπαράθεση. Δεν οδηγεί σε ξεκάθαρες απαντήσεις, αλλά καλλιεργεί μια στάση συμμετοχικής εγρήγορσης», λέει στα «Πρόσωπα» ο πρωτοπόρος σκηνοθέτης που συστήθηκε στο ελληνικό κοινό πριν από τρία χρόνια με τον υποβλητικό «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου, σε μια αριστοτεχνική σύνθεση λόγου (στα γερμανικά) και ρυθμού επάνω σε μια άλλη περιστρεφόμενη κυκλική πλατφόρμα.

Φέτος, όμως, ο σοφόκλειος λόγος θα ακουστεί στα ελληνικά, σε μετάφραση του Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου, από έναν θίασο σημαντικών ελλήνων ηθοποιών που ανήκουν σε διαφορετικές γενιές, όπως η Κόρα Καρβούνη, ο Γιώργος Γάλλος, η Φιλαρέτη Κομνηνού, ο Θάνος Τοκάκης και ο Δημήτρης Καπουράνης. Και ο διακεκριμένος με το Βραβείο Τέχνης της Ακαδημίας Τεχνών του Βερολίνου σκηνοθέτης, που επιχειρεί μια ριζική αναμέτρηση με την «Αντιγόνη», περιγράφει τη δική του προσέγγιση.

Τι σημαίνει για εσάς να δίνετε φωνή στην Αντιγόνη σήμερα; Μπορεί να ακουστεί μια τραγική ηρωίδα μέσα σε έναν τόσο θορυβώδη κόσμο;

Αν έλεγα ότι ένας από τους λόγους που ανεβάζω την «Αντιγόνη» σήμερα είναι για να της δώσω φωνή, αυτό θα απέδιδε μόνο ένα μέρος του κινήτρου μου. Ο Κρέοντας είναι εξίσου σημαντικός για μένα. Με ενδιαφέρει περισσότερο η ένταση ανάμεσα στους δύο, ανάμεσα στην προσωπική ηθική και την πολιτική ευθύνη. Αυτή η ένταση βρίσκεται στον πυρήνα της παράστασής μου. Για μένα, η Αντιγόνη δεν είναι ηρωίδα με την κλασική έννοια – ο όρος «ηρωίδα» είναι, άλλωστε, πολυφορεμένος. Αυτό που με συναρπάζει σε εκείνη είναι η ηθική της ακεραιότητα, το θάρρος της και το γεγονός ότι συνδυάζει αιχμηρή, κοφτερή επιχειρηματολογία με συναισθηματικό βάθος.

Φαίνεται να στρέφετε τα φώτα στον Κρέοντα. Τι σας ωθεί να εστιάσετε στον συγκεκριμένο ήρωα και πώς τον προσεγγίζετε στην πράξη;

Η πολυπλοκότητα των κινήτρων του: ενεργεί από μια υπερβολική αίσθηση ευθύνης απέναντι στην πόλη, κι ακριβώς αυτό οδηγεί στην πτώση του. Πιστεύει ότι εκφράζει το συλλογικό, αλλά χάνει από το οπτικό του πεδίο το άτομο, τον άνθρωπο. Δεν πρόκειται για έναν χαρακτήρα που καταχράται την εξουσία, αλλά για κάποιον που συνθλίβεται από το βάρος της πολιτικής ευθύνης, κι αυτό είναι που τον καθιστά εξαιρετικά επίκαιρο. Από την αρχή των προβών προέκυψε μια σαφής καλλιτεχνική απόφαση: να αναδειχθεί η μοιραία αμφισημία του Κρέοντα, εντείνοντας τη σύγκρουση ανάμεσα σ’ αυτόν και την Αντιγόνη. Σταδιακά συνειδητοποιήσαμε πως, ενώ η Ισμήνη διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη σκιαγράφηση της Αντιγόνης, ο δεσμός αδελφικής στοργής μεταξύ τους λειτουργούσε διασπαστικά, αμβλύνοντας τη δραματουργική ένταση που επιζητούσαμε. Παράλληλα, η μετατόπιση αυτή επηρέασε ριζικά και τη λειτουργία του Χορού. Σε πολλές παραστάσεις ο Χορός παραμένει παθητικός ή απλώς σχολιάζει τα τεκταινόμενα, ενώ στη δική μας ανάγνωση διαμορφώνει αυτόνομη στάση. Αρχικά ακολουθεί το αίτημα του Κρέοντα για τάξη και σταθερότητα, στη συνέχεια αποστασιοποιείται και στο τέλος παίρνει θέση υπέρ των περιθωριοποιημένων.

Η Αντιγόνη ερμηνεύεται συχνά ως η φωνή της ηθικής απέναντι στην αυθεντία του κράτους. Εσείς, ωστόσο, βλέπετε τον Κρέοντα ως υπερασπιστή της δημοκρατίας. Μπορεί ένας απόλυτος μονάρχης να λειτουργεί ως θεματοφύλακας της δημοκρατικής νομιμότητας;

Δεν ισχυρίζομαι ότι ο Κρέοντας είναι ξεκάθαρος υπερασπιστής της δημοκρατίας. Πιστεύω, όμως, ότι αξίζει να επανεξετάσουμε την Αντιγόνη σε σχέση με τον Κρέοντα, όχι για να δοθεί φωνή σε έναν δικτάτορα, αλλά για να κατανοήσουμε πόσο συχνά σήμερα παραγνωρίζουμε τις ανάγκες του κράτους υπέρ του ατόμου.

Αντιμετωπίζετε την «Αντιγόνη» ως πολιτική πράξη; Και αν ναι, ποιοι είναι σήμερα οι «άταφοι νεκροί» – εκείνοι που αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε ή να πενθήσουμε;

Δεν σκηνοθετώ την «Αντιγόνη» ως πολιτικό μανιφέστο, αλλά πιστεύω πως η πολιτική διάσταση αναδύεται φυσικά από την ίδια τη μορφή της τραγωδίας. Ο ρόλος μου ως σκηνοθέτη δεν είναι να εκφράσω προσωπική άποψη, αλλά να δημιουργήσω έναν χώρο όπου οι αντιφάσεις καθίστανται απτές, έναν χώρο που δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά αναδεικνύει την ουσία του διαλόγου. Ολοι γνωρίζουν – χωρίς να χρειάζεται να διατυπωθεί ρητά – τι σηματοδοτεί το έργο σήμερα: τα θύματα των καθημερινών πολέμων· τους ανώνυμους νεκρούς και τους ζωντανούς που υφίστανται κοινωνικό αποκλεισμό. Η Αντιγόνη αρνείται τη συλλογική λήθη. Αρνείται να ενταφιάσει ό,τι δεν έχει ακόμα δικαιωθεί.

Οι ήρωες του Σοφοκλή παγιδεύονται σε αδιέξοδα διλήμματα. Ως σκηνοθέτης, επιδιώκετε να προσφέρετε μια πιθανή λύση ή επιλέγετε να εμβαθύνετε το αίσθημα του εγκλωβισμού;

Ο ίδιος ο Σοφοκλής προσφέρει μια διέξοδο – διά στόματος του Χορού – υπονοώντας ότι όποιος δεν βεβηλώνει τα θεία, δεν καταρρέει. Κι εδώ έγκειται το πρόβλημα. Σήμερα ζούμε μέσα σε μια κακοφωνία απόψεων, ισχυρισμών, αφηγήσεων και συχνά συνειδητής παραπληροφόρησης, με αποτέλεσμα να αποδυναμώνεται αυτός ο κοινός, συνδετικός, καθοδηγητικός άξονας, το κοινό σημείο αναφοράς. Ταυτόχρονα, πολλοί στον δημόσιο βίο κάνουν ελάχιστα για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη μας. Ψέματα, χειραγώγηση, αποποίηση ευθυνών, διαφθορά, κατάχρηση εξουσίας, λαϊκισμός. Ολα αυτά καθιστούν σήμερα πιο δύσκολο από ποτέ το να απαντήσουμε στο ερώτημα: σε τι μπορούμε πραγματικά να στηριχθούμε; Δεν προσπαθώ να επιλύσω αυτή την αβεβαιότητα μέσω του θεάτρου, αλλά την αντιμετωπίζω σοβαρά. Πιστεύω ότι το θέατρο είναι ακριβώς ο τόπος όπου μπορεί κανείς να αντέξει την έκθεση στην αντίφαση, χωρίς να τη διαλύσει. Για μένα, η τραγωδία δεν έγκειται στην απελπισία, αλλά στην αδυναμία ύπαρξης απλών λύσεων.

Γιατί επιλέγετε σταθερά να παρουσιάζετε τον τραγικό λόγο πάνω σε μια περιστρεφόμενη σκηνή; Σε τι θα διαφέρει η σκηνική παρουσίαση της «Αντιγόνης» σε σύγκριση με τον «Αγαμέμνονα»;

Η σκηνοθεσία της «Αντιγόνης» είναι πιο καθαρά δομημένη, αυστηρότερη στη μορφή, σχεδόν αρχιτεκτονική, γεγονός που οφείλεται στο ίδιο το κείμενο: το έργο του Σοφοκλή είναι πιο συμπυκνωμένο και βασίζεται περισσότερο στον διάλογο συγκριτικά με εκείνο του Αισχύλου. Αυτή τη φορά χρησιμοποιούμε ξανά έναν περιστρεφόμενο δίσκο, διαιρεμένο, όμως, σε τρία τμήματα, επιτρέποντας αντίθετες κινήσεις και πιο άμεσες αντιπαραθέσεις επί σκηνής. Με ενδιέφερε ιδιαίτερα η διάκριση ανάμεσα στην ορχήστρα – τον εσωτερικό, γεωμετρικά οριοθετημένο χώρο – και το φυσικό τοπίο. Αυτή η ένταση μεταξύ τού μέσα και του έξω συμβολίζει θεμελιώδεις αντιθέσεις: πολιτισμού έναντι φύσης, τάξης έναντι χάους, κράτους έναντι αναρχίας, αλλά επίσης και του ανθρώπινου νόμου έναντι της θείας εντολής. Αναπτύξαμε ένα πολύ σαφές οπτικό σύμβολο για αυτή τη σύγκρουση. Πάλεψα πολύ για να εγκριθεί αυτό το σκηνικό, αλλά χαίρομαι που υλοποιήθηκε. Πού αλλού, αν όχι στην Επίδαυρο, θα μπορούσε να γίνει πιο αισθητή η ένταση ανάμεσα στον νόμο και την ύβριν, στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη, στην ανθρώπινη τάξη και την υπερβατική επιταγή;

Σε μια εποχή όπου η προσωπική αλήθεια συγκρούεται συχνά με τη συλλογική πραγματικότητα, πού πιστεύετε ότι ανήκει η τραγωδία;

Ζούμε σε μια εποχή έντονου υποκειμενισμού. Ο καθένας μιλά με βάση τη δική του οπτική, τη δική του εμπειρία και αλήθεια. Αυτό είναι δικαιολογημένο, αναγκαίο και ταυτόχρονα επικίνδυνο. Διότι αυτό που είναι κοινό, δομικό, συλλογικό περιθωριοποιείται ολοένα και περισσότερο. Η τραγωδία αντιτάσσεται σε αυτό. Δεν είναι μια προσωπική αφήγηση, αλλά μια σύγκρουση με την ιστορία, με τον νόμο, με παλαιότερες ηθικές αρχές – και ίσως σημαντικότερες – από μία και μόνη οπτική. Δείχνει πως κανένα ατομικό δίκιο δεν μπορεί να διεκδικηθεί χωρίς συνέπειες για το σύνολο.

Ποια πρόσωπα από τη σημερινή πολιτική ή κοινωνική σκηνή θα μπορούσαν, κατά τη γνώμη σας, να συγκριθούν με την Αντιγόνη και τον Κρέοντα;

Είμαι επιφυλακτικός απέναντι σε άμεσες αναγωγές. Δεν είναι πρόθεσή μου να αντιστοιχίσω σύγχρονες ή ιστορικές μορφές με μυθικούς χαρακτήρες. Κι όμως, ένας χαρακτήρας όπως ο Κρέοντας αναπόφευκτα θέτει ερωτήματα για τη σχέση ανάμεσα στην εξουσία, την ευθύνη και τα ηθικά όρια. Και η Αντιγόνη επικαλείται τη δύναμη της αντίστασης – όχι ως στρατηγική, αλλά ως πεποίθηση – ακόμα και απέναντι στην απόγνωση. Και οι δύο λειτουργούν ως επιφάνειες προβολής. Δεν μας βοηθούν να αναγνωρίσουμε τους «άλλους», μας ωθούν στην αυτοπαρατήρηση: τι σημαίνει σήμερα να παίρνει κανείς θέση; Πού τελειώνει το ατομικό δικαίωμα; Πότε η προσήλωση σε μια αρχή μετατρέπεται σε απανθρωπιά; Και πώς στεκόμαστε απέναντι σε όσους αντιτάσσονται στο σύστημα;