Μικρό οδοιπορικό στην ιστορία της μπάλας και του ποδοσφαίρου (Μέρος 1ο)

Γνωρίζουμε ότι οι Αιγύπτιοι και οι Ιάπωνες των αρχαίων χρόνων διασκέδαζαν κλωτσώντας μια μπάλα. H μπάλα των Κινέζων ήταν δερμάτινη, παραγεμισμένη με κάνναβη. Οι Αιγύπτιοι της εποχής των Φαραώ την έφτιαχναν από άχυρο ή πίτυρα και την τύλιγαν με χρωματιστά πανιά. Οι Ελληνες και οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν την κύστη του βοδιού, την οποία γέμιζαν και έραβαν. Σε μια ελληνική επιτύμβια στήλη του 5ου αιώνα π.Χ. εμφανίζεται ένας άνδρας να χτυπάει την μπάλα με το γόνατο. Στις κωμωδίες του Αντιφάνη υπάρχουν εκφράσεις αποκαλυπτικές: μακρινή μπαλιά, κοντινή πάσα, προωθημένη μπαλιά… Λένε πως o αυτοκράτορας Ιούλιος Καίσαρας ήταν αρκετά καλός και με τα δύο πόδια και ότι ο Νέρων δεν άξιζε τίποτα. Πάντως, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι την εποχή που o Ιησούς και οι απόστολοί του πέθαιναν στον σταυρό, οι Ρωμαίοι έπαιζαν ένα παιχνίδι που έμοιαζε αρκετά με το ποδόσφαιρο. Τα πόδια των ρωμαίων λεγεωνάριων έφεραν τη νέα μόδα και στα βρετανικά νησιά. Αιώνες αργότερα, το 1314, o βασιλιάς Εδουάρδος Β’ έβαλε τη σφραγίδα του σε βασιλικό διάταγμα που καταδίκαζε εκείνο το θορυβώδες παιχνίδι των πληβείων, εκείνες «τις αψιμαχίες γύρω από μπάλες μεγάλου μεγέθους, απ’ όπου προκύπτουν πολλά κακά που ο Θεός απαγορεύει».

Οι Ευρωπαίοι του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης έπαιζαν με μια μπάλα σχήματος οβάλ, παραγεμισμένη με αλογότριχες. Στην Αμερική, την έφτιαχναν από καουτσούκ, και χοροπηδούσε όσο σε κανένα άλλο μέρος. Οι χρονικογράφοι της ισπανικής αυλής αναφέρουν με τι τρόπο ο Ερνάν Κορτές έκανε μια μεξικανική μπάλα να πετάξει ψηλά, μπροστά στα έκπληκτα μάτια του αυτοκράτορα Καρόλου. Η μπάλα από λάστιχο, που τη φούσκωναν και την κάλυπταν με δέρμα, γεννήθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, χάρη στην ευρηματικότητα του Τσαρλς Γκούντγιαρ, ενός Αμερικανού από το Κονέκτικατ. Και χάρη στην ευρηματικότητα τριών Αργεντινών από την Κόρδοβα, του Τοσολίνι, του Βαλμπονέζι και του Πόλο, γεννήθηκε, πολύ αργότερα, η μπάλα χωρίς ραφές. Οι ίδιοι επινόησαν τον αεροθάλαμο (σαμπρέλα) με βαλβίδα ασφαλείας, τον οποίο γέμιζαν αέρα με αντλία, κι έτσι από το Μουντιάλ του 1938 οι παίκτες δεν έγδερναν πια το κεφάλι τους. Γύρω στα μέσα του 20ού αιώνα, η μπάλα ήταν καφέ. Στη συνέχεια άσπρη.

Σήμερα τα μοντέλα είναι μαύρα σε άσπρο φόντο, με διάφορες παραλλαγές. Τώρα έχει περίμετρο εβδομήντα εκατοστά και είναι καλυμμένη με πολυουρεθάνη πάνω σε αφρό πολυαιθυλενίου. Είναι αδιάβροχη, ζυγίζει λιγότερο από μισό κιλό και κινείται γρηγορότερα από την παλιά δερμάτινη μπάλα, που γινόταν ασήκωτη τις βροχερές μέρες. Την αποκαλούν με διάφορα ονόματα: σφαίρα, τόπι, στρογγυλή θεά. Στη Βραζιλία δεν αμφιβάλλει κανείς ότι είναι γυναίκα. Οι Βραζιλιάνοι τη λένε χοντρούλα, γκορντουτσίνια, ή κοριτσάκι, μενίνα και της δίνουν διάφορα ονόματα, Μαρικότα, Λεονόρ ή Μαργαρίτα. O Πελέ τη φίλησε στο Μαρακανά, όταν έβαλε το χιλιοστό του γκολ, και o Ντι Στέφανο της έστησε μνημείο στην είσοδο του σπιτιού του, μια μπρούντζινη μπάλα με την επιγραφή «Σ’ ευχαριστώ, παλιοκόριτσο».

Η μπάλα είναι πιστή. Στον τελικό του Μουντιάλ του ’30 οι δυο ομάδες επέμεναν να παίξουν με τη δική τους μπάλα. O κριτής, σαν τον σοφό Σολομώντα, αποφάσισε ότι στο πρώτο ημίχρονο θα έπαιζαν με την μπάλα της Αργεντινής και στο δεύτερο με την μπάλα της Ουρουγουάης. Η Αργεντινή κέρδισε στο πρώτο ημίχρονο, και η Ουρουγουάη στο δεύτερο. Ομως η μπάλα έχει και τις ιδιοτροπίες της και καμιά φορά δεν θέλει να μπει στο τέρμα, γιατί αλλάζει γνώμη στον αέρα και λοξοδρομεί. Είναι, βλέπετε, πολύ μυγιάγγιχτη. Δεν ανέχεται να την κλωτσάνε εκδικητικά, ή να την κακομεταχειρίζονται. Απαιτεί να τη χαϊδεύουν, να τη φιλάνε, να τη νανουρίζουν στο στήθος, ή στο πόδι τους. Είναι πολύ περήφανη και ίσως λιγάκι αλαζονική, αλλά δεν έχει άδικο: ξέρει καλά πως δίνει χαρά σε πολλές ψυχές και πως πολύς κόσμος κoψοχολιάζεται όταν πέφτει άγαρμπα.

Οπως και σχεδόν σε όλα τα άλλα, πρώτοι διδάξαντες ήταν οι Κινέζοι. Πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια, οι κινέζοι ακροβάτες χόρευαν την μπάλα με τα πόδια τους και στην Κίνα οργανώθηκαν πολύ αργότερα οι πρώτοι αγώνες. Το τέρμα βρισκόταν στο κέντρο και οι παίκτες, χωρίς να χρησιμοποιήσουν τα χέρια, δεν έπρεπε να αφήσουν την μπάλα να πέσει κάτω. Το έθιμο συνεχίστηκε από δυναστεία σε δυναστεία, όπως δείχνουν κάποια προχριστιανικά ανάγλυφα και χαρακτικά μεταγενέστερα, όπου βλέπουμε τους Κινέζους της δυναστείας Μινγκ να παίζουν με μια μπάλα που θυμίζει εκείνη της Adidas.

Στο Μεξικό και την Κεντρική Αμερική, η μπάλα από καουτσούκ συμβόλιζε τον ήλιο, σε μια ιεροτελεστία χιλίων πεντακοσίων χρόνων προ Χριστού. Ομως δεν ξέρουμε ακριβώς από πότε παίζεται ποδόσφαιρο σε πολλά μέρη της Αμερικής. Σύμφωνα με τους Ινδιάνους του Αμαζονίου της Βολιβίας, η παράδοση που τους κάνει να τρέχουν πίσω από μια συμπαγή μπάλα από καουτσούκ, για να τη στείλουν ανάμεσα σε δυο δοκάρια, χωρίς να την ακουμπήσουν με τα χέρια, έρχεται από τα βάθη του χρόνου. Τον 18ο αιώνα ένας ισπανός ιερέας από τις ιεραποστολές των Ιησουιτών του Αλτο Παρανά περιέγραψε με τα εξής λόγια μια παλιά συνήθεια των Ινδιάνων Γκουαρανί: «Δεν πετάνε την μπάλα με τα χέρια, όπως εμείς, αλλά με το πάνω μέρος του γυμνού ποδιού τους».

Οι Ινδιάνοι του Μεξικού και της Κεντρικής Αμερικής συνήθιζαν να χτυπούν την μπάλα με τον γοφό ή τον πήχη του χεριού, αν και σε μερικές απεικονίσεις στο Τεοτιουακάν και το Τσιτσέν-Ιτζά βλέπουμε ότι σε ορισμένα παιχνίδια κλωτσούν την μπάλα με το κάτω μέρος του ποδιού και το γόνατο. Σε μια τοιχογραφία άνω των χιλίων ετών βλέπουμε έναν πρόγονο του Ούγκο Σάντσες να παίζει μπάλα στο Τεπαντίτλα με το αριστερό πόδι. Οταν το παιχνίδι τελείωνε, η μπάλα ολοκλήρωνε το ταξίδι της: ο ήλιος έφτανε στο ξημέρωμα, αφού είχε διασχίσει την περιοχή του θανάτου. Τότε, για να ανατείλει ο ήλιος, έπρεπε να χυθεί αίμα. Σύμφωνα με κάποιους ειδήμονες, οι Αζτέκοι είχαν τη συνήθεια να θυσιάζουν τους νικητές. Πριν τους αποκεφαλίσουν, τους ζωγράφιζαν κόκκινες λωρίδες στο σώμα. Οι εκλεκτοί των θεών πρόσφεραν το αίμα τους έτσι ώστε η γη να καρποφορήσει και o ουρανός να είναι γενναιόδωρος. Οι κανόνες του παιχνιδιού ύστερα από τόσους αιώνες επίσημης απάρνησης, τα βρετανικά νησιά αποδέχτηκαν τελικά πως υπήρχε μια μπάλα στο πεπρωμένο τους.