«Χαμηλή εμπιστοσύνη στα μέσα ενημέρωσης»

Διαρκώς ακούμε τις λέξεις «παραπληροφόρηση» και «fake news». Στο χάος της σύγχρονης ενημέρωσης, ο Αντώνης Καλογερόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επικοινωνίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και επιστημονικός συνεργάτης στο Ινστιτούτο Reuters για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, μιλώντας στα «ΝΕΑ» εστιάζει στην ευαλωτότητα των Ελλήνων απέναντι στην παραπληροφόρηση. Μέσα από τη μελέτη του, αναδεικνύει πώς η έλλειψη εμπιστοσύνης στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και η εξάρτηση από τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργούν ένα ευνοϊκό έδαφος για την εξάπλωση ψευδών ειδήσεων, επισημαίνοντας τα βαθύτερα αίτια που καθιστούν τον ελληνικό πληθυσμό ιδιαίτερα ευάλωτο σε αυτή την κακόβουλη πληροφόρηση.

Ποιες είναι οι τάσεις ενημέρωσης στην Ελλάδα σήμερα;

Στο Ινστιτούτο Reuters για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης διεξάγεται κάθε χρόνο μια δημοσκόπηση για τις ενημερωτικές συνήθειες πολιτών σε 46 χώρες. Η Ελλάδα είναι μέρος της έρευνας από το 2016 και σε αυτά τα χρόνια διαπιστώνουμε ότι είναι μια αρκετά ξεχωριστή χώρα σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες του δείγματος, ειδικώς συγκριτικά με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό συμβαίνει γιατί βλέπουμε σταθερά έναν από τους χαμηλότερους δείκτες εμπιστοσύνης στα μέσα ενημέρωσης και γιατί χρησιμοποιούμε κατά κόρον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για την ενημέρωσή μας. Ενας πολύ μεγάλος αριθμός Ελλήνων ενημερώνεται από τα ΜΚΔ κι ένας πολύ μεγάλος αριθμός Ελλήνων μάς λέει ότι ενημερώνεται κυρίως από τα ΜΚΔ. Αυτό δεν το βλέπουμε σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες του δείγματος. Το συναντάμε κυρίως στη Λατινική Αμερική και στην Ασία. Συγκριτικά με άλλες χώρες της Ευρώπης, είμαστε πολύ ψηλά στη χρήση κοινωνικών δικτύων για την ενημέρωσή μας.

Πού οφείλονται η χαμηλή εμπιστοσύνη στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και η υψηλή εξάρτηση από τα ΜΚΔ για ενημέρωση;

Σε γενικές γραμμές αυτά τα δύο είναι αλληλένδετα. Το πρώτο δεν είναι καινούργιο. Η Ελλάδα είχε πάντα χαμηλή εμπιστοσύνη στα μέσα ενημέρωσης. Ηδη από τη δεκαετία του 1980 στο Ευρωβαρόμετρο βλέπουμε ότι βρισκόταν στις τελευταίες θέσεις στην Ευρώπη ως προς την εμπιστοσύνη στις εφημερίδες, παρά τις υψηλές κυκλοφορίες τους τότε. Η οικονομική κρίση του 2009 ενέτεινε την αποστροφή προς το πολιτικό και μιντιακό σύστημα, το οποίο πολλοί θεώρησαν συνυπεύθυνο για την κατάσταση.

Οταν οι Ελληνες άρχισαν να αμφισβητούν τα πάντα, από την πολιτική και το σύστημα μέχρι τον τρόπο διασκέδασης, επόμενο ήταν να αμφισβητηθεί και ο τρόπος ενημέρωσης. Και είχαν πια στα χέρια τους πολλές εναλλακτικές γιατί τα χρόνια γύρω από την αρχή της οικονομικής κρίσης είχαν αυξηθεί σε μεγάλο ποσοστό οι συνδέσεις στο Internet στα ελληνικά σπίτια. Τα παραδοσιακά μέσα κουβαλούσαν βαρύ φορτίο στη συνείδηση του κόσμου και βρέθηκαν πολλές ψηφιακές εναλλακτικές, άλλες αξιόλογες, άλλες ακραίες και κακόβουλες. Φυσικά αυτή η γενικευμένη αίσθηση διαφθοράς παρέσυρε όλα τα μέσα ενημέρωσης, είτε το άξιζαν είτε όχι. Τα παραδοσιακά μέσα επίσης δεν κατάφεραν να προσαρμοστούν πλήρως στο ψηφιακό περιβάλλον, με λίγες εξαιρέσεις, σε αντίθεση με χώρες όπως η Δανία, όπου τα παραδοσιακά μέσα (εφημερίδες, τηλεόραση) παραμένουν τα πιο δημοφιλή μέσα και στο Internet, δεκαετίες μετά την ψηφιακή μετάβαση.

Είναι «ανθεκτική» η Ελλάδα απέναντι στην κακόβουλη παραπληροφόρηση;

Μια πρόσφατη έρευνα των πανεπιστημίων της Ζυρίχης και της Αμβέρσας ανέδειξε την Ελλάδα ως μία από τις λιγότερο ανθεκτικές χώρες στη Δύση στην κακόβουλη παραπληροφόρηση, λόγω υψηλής πολιτικής πόλωσης, υψηλών επιπέδων λαϊκισμού, έλλειψης εμπιστοσύνης στα ΜΜΕ και χρήσης μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ενημέρωση. Επιπλέον, απουσιάζει ένα ισχυρό δημόσιο μέσο ενημέρωσης, όπως το BBC στη Βρετανία. Στην κατάταξη ανθεκτικότητας, η Ελλάδα βρέθηκε προτελευταία, πριν από τις ΗΠΑ.

Στην Ελλάδα βέβαια η παραπληροφόρηση ήταν πολύ διαδομένη και πολύ πριν από τα ΜΚΔ. Ενα μεγάλο ποσοστό του κοινού είναι έτοιμο να πιστέψει στην παραπληροφόρηση γιατί, εκτός από έλλειψη εμπιστοσύνης στα μέσα, υπάρχει και έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς γενικότερα. Για να μετρήσουμε ποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση, μαζί με την κυρία Λαμπρινή Ρόρη (σ.σ.: επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών) κάναμε μια έρευνα στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές και μετρήσαμε κατά πόσο το κοινό – ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της Ελλάδας σε μια δημοσκόπηση – πιστεύει ψευδές ειδήσεις που διακινήθηκαν στο Διαδίκτυο (αναφορικά με τις εκλογές, τα εμβόλια, τον πόλεμο στην Ουκρανία κ.ά.). Είδαμε ότι αυτοί που είναι πιο πιθανό να πιστέψουν σε ψευδείς ειδήσεις δεν είναι τόσο αυτοί που χρησιμοποιούν κυρίως τα ΜΚΔ να ενημερωθούν (έτσι κι αλλιώς οι περισσότεροι Ελληνες με σύνδεση στο Διαδίκτυο τα χρησιμοποιούμε για αυτόν το σκοπό) όσο αυτοί που θεωρούν πως στα ΜΚΔ ακούγονται ανεξάρτητες φωνές, τις οποίες τα παραδοσιακά ΜΜΕ αποσιωπούν συνειδητά. Αυτοί είναι πιο επιρρεπείς στην κακόβουλη παραπληροφόρηση. Αυτοί που είναι πεπεισμένοι πως στα ΜΚΔ θα βρουν την αλήθεια, την οποία κάποιος τούς κρύβει. Αυτό το είχαμε δει και σε μια ποιοτική έρευνα που κάναμε πριν από χρόνια, στην οποία οι έλληνες συμμετέχοντες στην ερώτηση «Γιατί εμπιστεύεστε τα ΜΚΔ για την ενημέρωσή σας» απαντούσαν πως διαβάζουν τα σχόλια άλλων χρηστών κάτω από μια ανάρτηση ειδησεογραφικού περιεχομένου για να επαληθεύσουν πληροφορίες.

Επίσης τους ρωτήσαμε και για «ψευδείς» ψευδείς ειδήσεις, δηλαδή αν πιστεύουν παραπληροφόρηση σχετικά με πολιτικά πρόσωπα η οποία δεν έχει διακινηθεί στα ΜΚΔ αλλά την επινοήσαμε εμείς. Μια ικανή μειοψηφία μάς είπε πως την πιστεύει. Αυτό το εύρημα είναι μια ένδειξη πως η διάδοση της παραπληροφόρησης αντικατοπτρίζει τη γενικευμένη καχυποψία απέναντι στους θεσμούς και δεν οφείλεται μόνο στη χρήση των ΜΚΔ.