Ο άνθρωπος φεύγει, ο συγγραφέας μένει

To 2006, στην τελετή απονομής του βραβείου του πρίγκιπα των Αστουριών, ο Πολ Οστερ είχε κλείσει την ομιλία του ως εξής: «Κάθε μυθιστόρημα είναι μια επί ίσοις όροις ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη και είναι το μοναδικό μέρος στον κόσμο όπου μπορούν να συναντηθούν δύο άγνωστοι με όρους απόλυτης οικειότητας. Εχω περάσει τη ζωή μου να συζητάω με ανθρώπους που δεν έχω δει ποτέ, με ανθρώπους που δεν θα γνωρίσω ποτέ και ελπίζω να συνεχίσω μέχρι τη μέρα που θα πάψω να αναπνέω. Είναι η μόνη δουλειά που θέλησα ποτέ μου».

Η δική μου συζήτηση με τον συγγραφέα ξεκίνησε πριν από πολλά χρόνια, όταν πρωτοδιάβασα, μετά από πρόταση φίλων, το Παλάτι του φεγγαριού. Ακούγεται ίσως υπερβολικό, όμως εκείνη η πρώτη ανάγνωση χώρισε τη ζωή μου σε δυο εποχές, την προ Οστερ και τη μετά Οστερ: τα διαβάσματά μου, τα γραπτά μου, η δουλειά μου, ακόμα και το ότι καταπιάστηκα με τη μετάφραση δεν θα ήταν έτσι, δεν θα είχαν γίνει έτσι αν δεν είχα ακούσει τους φίλους μου. Αργότερα ανακάλυψα ότι πρόκειται για μια κοινή εμπειρία, μεταξύ μιας υποκατηγορίας επίδοξων συγγραφέων τουλάχιστον – ιδιαίτερα η ανάγνωση της Τριλογίας της Νέας Υόρκης, ενός έργου που περισσότερα ερωτήματα παρά απαντήσεις διατυπώνει κι ωστόσο τελικά αποσαφηνίζει κάποια πράγματα: ένας φίλος είχε συνοψίσει την αναγνωστική του εμπειρία με αυτήν την πρόταση: «Μου ανατίναξε το μυαλό». Σε αυτή την έκρηξη, ιδέες, εντυπώσεις, πεποιθήσεις αναδιατάσσονται βίαια – κι ωστόσο αισθάνεσαι ότι καταλήγουν στη σωστή τους θέση. Για κάθε αναγνώστη υπάρχουν κάποια βιβλία, κάποιοι συγγραφείς που το πετυχαίνουν αυτό· ό,τι ακολουθεί στη διαδρομή του προκύπτει επειδή συναντήθηκε κάποτε μαζί τους. Για μένα ο Πολ Οστερ υπήρξε, και εξακολουθεί να είναι, ένας τέτοιος συγγραφέας.

Ξεκίνησε ως ποιητής και μεταφραστής (από τη γαλλική γλώσσα)· πέρασε στην πεζογραφία με το δοκίμιο Η επινόηση της μοναξιάς, έργο που διατύπωσε σχεδόν προγραμματικά πολλούς από τους προβληματισμούς και τα θέματα που τον απασχόλησαν στα βιβλία που ακολούθησαν. Είναι αλήθεια ότι για πολλούς παραμένει ο συγγραφέας της εμβληματικής Τριλογίας, ωστόσο όσο κι αν επισκιάζονται από αυτήν, πολλά ακόμα βιβλία του είναι σημαντικά: Λεβιάθαν, Στη χώρα των εσχάτων πραγμάτων, Το βιβλίο των ψευδαισθήσεων, Το παλάτι του φεγγαριού, Mr Vertigo, Η νύχτα των χρησμών – όλα τους αντέχουν σε πολλαπλές αναγνώσεις και αξίζουν να τα ανακαλύψει κανείς, ή να τα επανεκτιμήσει. Τα χαρακτηριστικά του θέματα και σκηνικά επανέρχονται – τα παιχνίδια της τύχης και των συμπτώσεων, η απώλεια, η μοναξιά, το ταραγμένο τέλος του εξήντα στα αμερικάνικα πανεπιστήμια, η αγάπη, αλλά και ο φόβος, για τις ιστορίες και την αφήγηση, η οστερική χαρτογράφηση της Νέας Υόρκης, η διαρκής επανεπεξεργασία των βιωμάτων του συγγραφέα κ.ά. – αλλά για μένα η πιο χαρακτηριστική σταθερά από βιβλίο σε βιβλίο είναι η πρόζα: ζυγισμένη με ακρίβεια χιλιοστού («οστερικός μετρονόμος» με τη διατύπωση του Παναγιώτη Κεχαγιά), κυλάει με τη ρευστότητα του μελιού. Υποψιάζομαι ότι ρόλο σε αυτό έπαιζε ο τρόπος δουλειάς του – ο Οστερ ξεκινούσε στο χέρι, και στη συνέχεια δακτυλογραφούσε στη γραφομηχανή, παράγραφο την παράγραφο· αυτή η τόσο απτική διαδικασία μου φέρνει στον νου γλύπτη που σμιλεύει το έργο του. Το αποτέλεσμα είναι μια γλώσσα σμιλεμένη σε βαθμό που φαίνεται απλή, λεία, όταν, όμως, αργότερα, βρέθηκα να τη μεταφράζω διαπίστωσα πόσο δύσκολο είναι να αποδοθεί επαρκώς αυτή η με τόσο κόπο κατακτημένη απλότητα.

Προς το τέλος της ζωής του, και ενώ στις ΗΠΑ από καιρό αντιμετωπιζόταν ως συγγραφέας που είχε τα σημαντικότερα έργα του πολύ πίσω του, ο Οστερ έγραψε δύο βιβλία που είχαν κάτι από την ορμή πολύ νεότερου συγγραφέα – το 4321, όχι μόνο το πιο πολυσέλιδο αλλά και το πιο ορμητικό και γενναιόδωρο μυθιστόρημά του, που έμοιαζε να είναι αυτό ακριβώς το έργο όπου συμπυκνωνόταν καθετί που είχε ως τότε γράψει, το βιβλίο στο οποίο οδηγούσαν όλα τα προηγούμενα· και το Φλεγόμενο αγόρι, μια υποδειγματική μελέτη του βίου και του έργου του Στίβεν Κρέιν – μια συζήτηση μεταξύ συγγραφέων πέρα από τον χρόνο. Εγραψε, ακόμα, το Αιματοβαμμένο έθνος, ένα σύντομο, αλλά παθιασμένο, δοκίμιο για τη σχέση των Αμερικανών με τα όπλα: κείμενο που μοιάζει σχεδόν στοιχειωμένο στον διάλογό του με τις φωτογραφίες του Σπένσερ Οστράντερ από τόπους μακελειών που το συνοδεύουν. Δραστήριος και ενεργός μέχρι τέλους (θα είχε πολλά να σχολιάσει για τη σύμπτωση του να πεθάνει σε μέρες διαμαρτυρίας στο Κολούμπια, έχοντας ο ίδιος την εμπειρία από προηγούμενες μέρες διαμαρτυρίας στο ίδιο πανεπιστήμιο, alma mater και πολλών ηρώων του) – ή, ίσως, όπως έγραφε για τον Φέργκιουσον στο 4321, γενναίο αγόρι μέχρις εσχάτων.

Στις 30 Απριλίου, η μέρα που ο Πολ Οστερ έπαψε να αναπνέει ήρθε· ο συγγραφέας είχε διαγνωστεί με καρκίνο στα τέλη του 2022, ενώ ολοκλήρωνε τη συγγραφή του μυθιστορήματος Baumgartner. Σε συνέντευξή του στην «Guardian», έλεγε ότι ίσως ήταν το τελευταίο που θα έγραφε ποτέ. Είναι ένα βιβλίο για τα γηρατειά και το πένθος, παρηγορητικό μέσα στο μαύρο χιούμορ και τη μελαγχολία του – ένας γλυκός αποχαιρετισμός, που σίγουρα χρωματίζεται διαφορετικά εκ των υστέρων.

Ο Οστερ έκανε, παρά τις δυσκολίες και τις αναποδιές της ζωής του (δεν ήταν και λίγες) τη μόνη δουλειά που ήθελε να κάνει, συζητώντας με αγνώστους, που τώρα ίσως νιώθουν, όπως κι εγώ, ότι χάνουν κάτι πολύ δικό τους – αλλά έχουν την τύχη να μπορούν να το βρουν ξανά και ξανά στις λέξεις του. Με παρηγορεί αυτό: ο άνθρωπος έχει φύγει αλλά ο συγγραφέας μένει εδώ, επειδή μένουν εδώ τα βιβλία του, και η μεταξύ μας συζήτηση, αρχινισμένη από χρόνια, συνεχίζεται.

Υπήρξε, και εξακολουθεί να είναι, μια από τις πιο γόνιμες, τις πιο απολαυστικές συζητήσεις της ζωής μου.

Η Μαρία Ξυλούρη είναι συγγραφέας και μεταφράστρια έργων του Πολ Οστερ.