Η δεύτερη εσωτερική {LF}«Κατοχή» των δωσιλόγων

Ογδόντα χρόνια μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, σε μια επέτειο όχι μόνo συμβολική, ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης, ο οποίος έχει πρωτοστατήσει στην ανάδειξη της απελευθέρωσης της Αθήνας στη δημόσια σφαίρα, καταθέτει ένα «δύσκολο» βιβλίο για τους δωσίλογους και τον δωσιλογισμό στην περιοχή της Αττικής. Εκεί, δηλαδή, όπου έλαβε και την πιο επίσημη διάστασή του το φαινόμενο. Καταρχάς, ο δωσιλογισμός αναφέρεται στη θεσμική συνεργασία πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών παραγόντων, σωμάτων ασφαλείας αλλά και απλών πολιτών με τον κατακτητή, είτε μέσα από τους κρατικούς θεσμούς που προϋπήρχαν, είτε μέσα από νέες σχέσεις οικονομικού χαρακτήρα, είτε μέσα από την ίδρυση ένοπλων ομάδων υποστήριξης των κατοχικών δυνάμεων.

Προφανώς το φαινόμενο της συνεργασίας με τον κατακτητή δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό – ίσα ίσα που πήρε μεγάλες διαστάσεις σε όλη την Ευρώπη. Το καθεστώς Βισύ στη Γαλλία και ο Κουίσλινγκ στη Νορβηγία είναι κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις του.  Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι αν υπάρχει μια «ελληνική ιδιοτυπία», αυτή έγκειται στο ότι το φαινόμενο φέρνει στην επιφάνεια αφενός διαιρετικές τομές που προκαλούσαν εμφυλιοπολεμικές συρράξεις κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, αλλά και αφετέρου νέους διαχωρισμούς και διακυβεύματα στον δρόμο προς τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο που θα ακολουθούσε την Κατοχή.

Ο Χαραλαμπίδης με πλούσια εργογραφία σχετικά με την αντίσταση στην πόλη αλλά και στο κομμάτι της δημόσιας ιστορίας με τη σειρά ιστορικών περιπάτων που διοργανώνει, υπογράφει ίσως το πρώτο έργο πραγματικής αναφοράς σχετικά με το ζήτημα συσσωρεύοντας την ιστορική του γνώση και την έρευνά του σε χιλιάδες σελίδες κυβερνητικών, δικαστικών και άλλων αρχείων (έχουν προηγηθεί φυσικά, σε άλλο πλαίσιο, οι «Δίκες των δωσιλόγων» του Δημήτρη Κουσουρή, εκδ. Πόλις, 2014). Το κυριότερο είναι όμως ότι θέτει σ’ ένα απόλυτα τεκμηριωμένο και μελετημένο πλαίσιο δωσιλογικούς θεσμούς, δράσεις και λειτουργίες που μέχρι στιγμής η μελέτη και η ιστορική αξιολόγησή τους περιοριζόταν σ’ ένα σκοτεινό και ίσως και περιθωριακό πλαίσιο μελέτης.

Ο Χαραλαμπίδης χαρακτηρίζει εξ αρχής το φαινόμενο του δωσιλογισμού ως «ελληνική Κατοχή», υιοθετώντας μια παρατήρηση από τον χώρο της δημοσιογραφίας ήδη από το 1945. Το διακρίνει δε σε τρεις άξονες όπως φαίνεται και από τον υπότιτλο το έργου του: ένοπλο, πολιτικό και οικονομικό. Υπάρχει και ένα ακόμα κομμάτι το οποίο δεν αποτελεί κύριο μέρος της μελέτης αλλά παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον όπως και τα στοιχεία που παρουσιάζει: η δικαστική αποτίμηση και αξιολόγηση των δωσιλόγων και η δικαστική τους τύχη. Επίσης κάνει άλλη μια κρίσιμη και διεισδυτική παρατήρηση την οποία έχει την επιστημονική επάρκεια να υποστηρίξει. Το φαινόμενο της συνεργασίας με τον κατακτητή έχει πολύ μεγαλύτερο βάθος απ’ ό,τι πιστεύεται και δεν ξεκίνησε μόνο από τα πάνω προς τα κάτω αλλά είχε και αντίστροφη πορεία, ενώ συχνά αριθμητικά οι μετέχοντες στη συνεργασία ξεπερνούσαν εκείνους που μετείχαν στην Αντίσταση, το οποίο συνιστά μια σκληρή πραγματικότητα.

Ως πολιτικό δωσιλογισμό ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τις τρεις κατοχικές κυβερνήσεις Τσολάκογλου, Λογοθετόπουλου και Ράλλη. Ο Χαραλαμπίδης επισημαίνει ότι ήταν οι Γερμανοί εκείνοι που επέμειναν στο μοντέλο των εγχώριων δωσιλογικών κυβερνήσεων και όχι οι Ιταλοί που πρότειναν το μοντέλο, της απευθείας κατοχής της Ελλάδας. Το μοντέλο των δωσιλογικών κυβερνήσεων συνετέλεσε ώστε να δημιουργηθεί μια δεύτερη γραμμή Κατοχής, εσωτερικής αυτή τη φορά, συνέβαλε στην πιο εύκολη υποταγή και είσοδο όλων των κυβερνητικών αρμών στο κατοχικό άρμα και, κάτι ακόμα πιο σημαντικό, δεν άφησε τίποτα ανέγγιχτο θα λέγαμε, με αποτέλεσμα γιγαντωθεί η «συνωμοσία της λήθης» γύρω από το θέμα τα μεταπολεμικά χρόνια.

Ο οικονομικός δωσιλογισμός παρουσιάζει επίσης τεράστιο ενδιαφέρον αφού, όπως επισημαίνει ο Χαραλαμπίδης με αφορμή τον τρομερό λιμό του 1941  – 1942 που με τις άμεσες ή έμμεσες συνέπειές του άφησε πίσω του χιλιάδες νεκρούς, εκτός του ότι κατέδειξε την ανικανότητα της κυβέρνησης Τσολάκογλου να αντιμετωπίσει τα ζητήματα επισιτισμού, δημιούργησε και μια τρομερή αναδιανομή με τις αγοραπωλησίες πάνω από 50.000 ακινήτων σε μια απέλπιδα προσπάθεια εύρεσης τροφίμων. Οι νέες οικονομικές δυνάμεις που αναδύθηκαν μέσα από τον μαυραγοριτισμό ή την προνομιακή τους επιχειρηματική τοποθέτηση κατά τη συνεργασία με τον κατακτητή είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο, τα συνεπακόλουθα του οποίου φτάνουν στο σήμερα, καθώς η οικονομική κινητικότητα επέφερε σειρά εξελίξεων και επέτρεψε και την προνομιακότερη τοποθέτηση ατόμων στην κοινωνική αλυσίδα.

Η ένοπλη συνεργασία αφορά κυρίως δυο ομάδες: τα ελληνικά σώματα ασφαλείας και τα ευζωνικά τάγματα ασφαλείας. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι οι ένοπλες αυτές ομάδες άφησαν πίσω τους 2.000 νεκρούς στα 3½ χρόνια που διήρκεσε το φαινόμενο δωσιλογισμού. Ενας άλλος αριθμός όμως που δεν μπορεί να μετρηθεί είναι εκείνος των ανθρώπων που βασανίστηκαν ή κακοποιήθηκαν και η ζωή τους άλλαξε για πάντα δημιουργώντας μια σειρά τραγικών εμπειριών και τσακισμένων ανθρώπων.

Δικαστικές υποθέσεις

Οπως προαναφέρθηκε, ένα ακόμα ιδιαίτερης σημασίας ζήτημα είναι η εξέλιξη των δικαστικών υποθέσεων του δωσιλογισμού. Ο συγγραφέας υπολογίζει ότι υπήρξαν 20.000 καταγγελίες για δωσιλογισμό – 16.000 στην Αθήνα και 4.000 στον Πειραιά (χρησιμοποιώντας εν μέρει τα στοιχεία του Δ. Κουσουρή). Αν αναλογιστεί κανείς πόσες καταγγελίες δεν έγιναν, μπορεί να εκτιμήσει το τεράστιο νούμερο των υποθέσεων. Μόνο οι 300 έφτασαν σε κάποιου είδους καταδικαστική απόφαση, γεγονός που οδηγεί τον συγγραφέα να εξετάσει τις καταγγελίες και όχι τις ετυμηγορίες. Το φαινόμενο της εκτεταμένης ατιμωρησίας δεν είναι  πάλι ένα αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο και έχει να κάνει προφανώς και με την προετοιμασία για τον Ψυχρό Πόλεμο στην υπόλοιπη Ευρώπη και στην Ελλάδα με τον εμφύλιο πόλεμο. Η ατιμωρησία αυτή θα λέγαμε όμως ότι νομιμοποίησε την οικονομική αναδιανομή στην οποία αναφερθήκαμε νωρίτερα επιφέροντας και μια άλλου τύπου κοινωνική κινητικότητα, η οποία εν τέλει επιβράβευσε συχνά συνεργάτες των κατοχικών δυνάμεων. Για τα ελληνικά πράγματα θα λέγαμε ότι μόνο ίσως στην Κρήτη και στο μεσοδιάστημα μεταξύ της αποχώρησης των Γερμανών και της εγκατάστασης των ελληνικών Αρχών είχαμε αυτό που θα λέγαμε épuration (εκκαθάριση) ενός σημαντικού αριθμού συνεργατών μετά από συνεργασία των Βρετανών και των κρητικών αντιστασιακών ομάδων.

Τριάμισι χρόνια, τρεις δωσιλογικές κυβερνήσεις, ένοπλα σώματα και τάγματα ασφαλείας, χιλιάδες περιπτώσεις δωσιλογισμού. Το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη έρχεται να καλύψει ένα μεγάλο κενό και να αποτελέσει σίγουρα ένα έργο αναφοράς για ένα θέμα που εκτός από τις προφανείς συνέπειές του έχει προκάλεσε και πολύ βαθύτερες και πιο υπόγειες διεργασίες στο εσωτερικό της ελληνικής κοινωνίας. Θα μπορούσε κάποιος να αναρωτηθεί αν 80 χρόνια μετά τέτοια θέματα πρέπει να αναμοχλεύονται ή να παραμένουν στη λήθη – το θέμα της λήθης απασχολεί και τον συγγραφέα. Ο σημαντικός βρετανός ιστορικός E.H. Carr έγραφε ότι η εικόνα μιας κοινωνίας απεικονίζεται στα έργα ιστορίας που καταφέρνει ή αποτυγχάνει να γράψει και προσωπικά θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό ότι 80 χρόνια μετά κατάφερε να γραφτεί ένα τέτοιο έργο στα εγχώρια ιστοριογραφικά πράγματα.

«Ένα σύνθετο φαινόμενο»

Η συνεργασία είχε σαφές πολιτικό και ιδεολογικό πρόσημο. Ο Β ́ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος σύγχρονος πόλεμος όπου ο ιδεολογικός χαρακτήρας της σύγκρουσης διαδραμάτιζε εξίσου σημαντικό ρόλο με τον εθνικό. Η εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία χρησιμοποίησε τη στρατιωτική κατοχή ως μια τεράστια μηχανή εκναζισμού και φυλετικής εκκαθάρισης της Ευρώπης. Την ώρα που ο γερμανικός στρατός πολεμούσε στα μεγάλα στρατιωτικά μέτωπα, οι γερμανικές Αρχές Κατοχής, από κοινού με τους συνεργάτες τους, προχωρούσαν στη συστηματική δίωξη τμημάτων των κατεχόμενων πληθυσμών (κομμουνιστών, Εβραίων, Ρομά, ανάπηρων, ομοφυλόφιλων κ.ά.) με στόχο την πολιτική, φυλετική, βιολογική και πολιτισμική καθαρότητα της Ευρώπης. Οι κατακτητές δεν ήταν γενικά Γερμανοί ή Ιταλοί, αλλά Γερμανοί ναζιστές και Ιταλοί φασίστες.

Οι Αρχές Κατοχής εκμεταλλεύτηκαν προπολεμικές εθνικές, πολιτικές και θρησκευτικές διαιρετικές τομές για να κερδίσουν την εύνοια και τη συνεργασία τμημάτων του κατεχόμενου πληθυσμού. Υποδαυλίζοντας τις αντιπαραθέσεις αυτές, οι κατακτητές δίχαζαν τις κατεχόμενες κοινωνίες, κέρδιζαν έμπιστους συνεργάτες και σε πολλές περιπτώσεις την έγκριση των πολιτικών τους από ευρύτερα τμήματα της κατεχόμενης κοινωνίας. Όταν η Λητώ και ο Άγγελος Κατακουζηνός βγήκαν μαυροντυμένοι στην πλατεία Κολωνακίου την 1η Μαΐου 1944, σε ένδειξη πένθους για την εκτέλεση των διακοσίων κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, έμειναν έκπληκτοι από την αντίδραση διάφορων γνωστών τους, μεγαλοαστών, κατοίκων του Κολωνακίου:

«Γιατί μαυροντυμένοι; Τι σας συμβαίνει;», ρώτησαν ανήσυχοι. «Διακόσιοι Έλληνες τουφεκίστηκαν σήμερα και ρωτάτε τι μας συμβαίνει; Σήμερα όλοι οι Έλληνες έπρεπε να μαυροντυθούμε». «Άγγελε, δεν είσαι με τα καλά σου. Δεν ξέρετε, λοιπόν, πως όλοι αυτοί ήτανε κομμουνιστές;» Παγώσαμε. «Δεν ξέρω κι ούτε μ’ ενδιαφέρει. Έλληνες ήταν και πολεμούσαν τον εχθρό. Και σαν Έλληνες έχουμε χρέος να τους πενθήσουμε!» «Άγγελε, πρόσεξε, στραβό δρόμο πήρες, αυτοί όλοι θέλουν να πιουν το αίμα μας. […] Αυτοί μια μέρα θα μας πάρουν το βιος μας. Άκουσε καλά αυτό που σου λέμε. Άσε τους ρομαντισμούς και σκέψου πιο ρεαλιστικά»

(Λητώ Κατακουζηνού, Άγγελος Κατακουζηνός ο Βαλής μου, Αθήνα, Μικρή Άρκτος, 2021, στ’ έκδοση, σ. 182)

Η συνεργασία με τον κατακτητή ήταν σύνθετο φαινόμενο. Είναι σημαντικό να μην το προσεγγίσουμε ως μια κατάσταση που επιβλήθηκε από τις Αρχές Κατοχής, αλλά ως μια διαδικασία η οποία συγκρότησε σταδιακά το κατάλληλο περιβάλλον για την ανάπτυξη όλο και πιο στενών σχέσεων συνεργασίας, με την πρωτοβουλία των κινήσεων προσέγγισης να προέρχεται και από τις δύο πλευρές. Ήταν τα κοινά πολιτικά συμφέροντα των δύο πλευρών, τα οποία σταδιακά διαμόρφωσαν την ατζέντα της συνεργασίας. Με το πέρασμα του χρόνου και λόγω των αρνητικών εξελίξεων στα μεγάλα μέτωπα του πολέμου, οι πολιτικές του κατακτητή γίνονταν όλο και πιο βάρβαρες. Η ανάληψη του έργου της επιβολής αυτών των πολιτικών από τους εγχώριους συνεργάτες τους μεγάλωνε όλο και περισσότερο το χάσμα που τους χώριζε από την υπόλοιπη κοινωνία και έδενε όλο και πιο στενά την τύχη τους με αυτή του κατακτητή. Όταν άρχισε να γίνεται ορατή η ήττα των Γερμανών, η συνεργασία μαζί τους είχε ήδη δημιουργήσει ισχυρά θεμέλια και τετελεσμένα. Μετά από δύο χρόνια στενής συνεργασίας, πολιτικοί, στρατιωτικοί, επιχειρηματίες και άλλοι δεν μπορούσαν ή και δεν ήθελαν να κόψουν τον ομφάλιο λώρο που τους συνέδεε με τον κατακτητή. Αντίθετα, στην προσπάθειά τους να υπερασπιστούν τα κεκτημένα της Κατοχής, να μη χάσουν τα οικονομικά, πολιτικά ή άλλα οφέλη που αποκόμισαν από τη συνεργασία τους, στράφηκαν με ιδιαίτερη σφοδρότητα κατά εκείνων που θα μπορούσαν να τα αμφισβητήσουν.