«ΤΕΚΝΑ ΤΗΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣ»

Ο Αναστάσης Βιστωνίτης είναι μια συνεχώς δρώσα πνευματική συνείδηση στη χώρα μας. Και έχει σημασία το «συνεχώς», διότι σημαίνει πως ο πνευματικός άνθρωπος που ζει και δρα αφήνει τα ίχνη του, τις κραυγές του, τα εύσημά του σε μια συνεχή εγρήγορση και δεν επιστρατεύει, όπως άλλοι πνευματικοί άνθρωποι, μια φορά την κρίση του για ένα πολιτιστικό φαινόμενο και ύστερα αποσύρεται και ιδιωτεύει, έστω και ως δημιουργός λογοτεχνίας. Η κριτική είναι άλλης έντασης και άλλης αντοχής τόλμη. Οταν μάλιστα ασκείται συνεχώς, ενώ αλλάζουν, όχι μόνο οι εποχές, αλλά και τα πολιτικά ήθη, οι μόδες, οι μέθοδοι, τα εργαλεία των δημιουργών, είναι από την πλευρά της ένας χρονογράφος. Κι επειδή υπάρχουν κριτικές θεωρίες και εργαλεία την ίδια εποχή, για τα ίδια φαινόμενα τόσο διαφορετικά η αναζήτηση μέσα στα τελείως διαφορετικά κριτικά οπλοστάσια καθιστά την εμπειρία της πληροφόρησης μέγα και εξαίσιο άθλημα.

Θα δώσω ένα μόνο παράδειγμα από την ελληνική κριτική. Ο Φώτος Πολίτης και ο Σπύρος Μελάς είναι κριτικές παρουσίες που αντιμετωπίζουν τα ίδια λογοτεχνικά γεγονότα. Οταν τους προσεγγίζουμε και τους διαβάζουμε παράλληλα για τα ίδια φαινόμενα της λογοτεχνίας στη χώρα μας, νομίζει κανείς πως γράφουν και κρίνουν άλλα κι όχι τα ίδια κείμενα. Δεν το αναφέρω αρνητικά το γεγονός, αντίθετα, όταν μελετώ τις κριτικές τους για τα ίδια θεατρικά έργα, δεν είναι η αγανάκτηση που νιώθεις, διότι διαφέρουν, αλλά αντίθετα, σου αποκαλύπτεται η δεινότητα της πρισματικής λειτουργίας των λογοτεχνικών τρόπων. Οπως συμβαίνει και στις φυσικές επιστήμες, συχνά αλλάζοντας θέση παρατήρησης, μας αποκαλύπτονται άλλες, τελείως διάφορες πτυχές, αίτια, θετικά ή αρνητικά πορίσματα.

Επιτρέψτε μου μια προσωπική παρατήρηση. Αρχισα το κριτικό μου λειτούργημα, έχοντας ως σύγχρονους κριτικούς λειτουργούς τον Αιμίλιο Χουρμούζιο, τον Τάσο Λιγνάδη, τον Θόδωρο Κρητικό, τον Λέανδρο Πολενάκη, την Ελένη Βαροπούλου, την Ειρήνη Καλκάνη, τον Βάσο Βαρίκα, τον Μηνά Χρηστίδη, τον Στάθη Δρομάζο, και δεν εξαντλώ τον κατάλογο. Αναδιφώντας κάποιες φορές στο αρχείο μου, ανακαλύπτω πως με μερικούς συναδέλφους οι διαφορές μας για τις ίδιες παραστάσεις είναι, όχι μόνο διαφορετικές, αλλά και ποιοτικά αντίθετες. Αριστούργημα – αίσχος. Ναι, υπάρχουν, και σπεύδω να ισχυριστώ πως οι δύο κριτικοί της παλιάς εκείνης εποχής είχαν απόλυτο δίκιο, διότι ο καθένας τους είχε άλλα σταθμά και ζύγια.  Το φαινόμενο είναι πανάρχαιο, από την εποχή που κριτικοί του καιρού απέρριπταν ή αποθέωναν τον Ευριπίδη και τον Αριστοφάνη με τα ίδια έργα. Και είναι τελείως κατανοητό το φαινόμενο, ένας κριτικός είναι μια συνείδηση πολίτη, μια συνείδηση γούστου, μια συνείδηση ήθους και μια συνείδηση μεθόδου.

Αν περιοριστούμε στις αισθητικές σχολές, η «Τρισεύγενη» του Κωστή Παλαμά τελείως διαφορετικά ερεθίζει τα κριτήρια ενός ρομαντικού κριτικού, ενός ρεαλιστή, ενός εξπρεσιονιστή, ενός φουτουριστή, ενός υπερρεαλιστή. Οι κριτικές σχολές ούτε τυχαία ξεφυτρώνουν, ούτε δεν έχουν πεδίον δόξης λαμπρόν να εκδηλώσουν τις αρνήσεις ή τις ιαχές θαυμασμού. Οταν κυκλοφόρησε η έξοχη ποιητική συλλογή του Νίκου Εγγονόπουλου «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν», έδρεψε διθυραμβικούς επαίνους από τους οπαδούς του υπερρεαλισμού και γιούχα από τους ορθολογιστές, οι οποίοι μάλιστα τροφοδότησαν και εξευτελιστικά νούμερα στις Επιθεωρήσεις της εποχής. Ο Εγγονόπουλος μου εξομολογήθηκε κάποτε πως είχε σκεφτεί να αυτοκτονήσει, διότι η χλεύη κάποιων επικριτών επηρέαζε και την επαγγελματική του καριέρα, όντας καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ο μέγας ποιητής Εζρα Πάουντ έγραφε ύμνους για τον Μουσολίνι και τον φασισμό και κλείστηκε σε κλουβί ως τρελός.

Εχω στο γραφείο μου έναν έξοχο τόμο 450 σελίδων με κριτικά δοκίμια του Αναστάση Βιστωνίτη. Τίτλος, «Το παρασκήνιο της μνήμης, για τη Λογοτεχία, τις Ιδέες, την Ιστορία» (Εκδόσεις Καστανιώτη). Εχω και παλαιότερα αναφερθεί στην κριτική παρουσία του Βιστωνίτη. Εχει, εκτός από μια ρέουσα και καθαρή γραφή, ένα ευρύ φάσμα κριτηρίων και ως εκ τούτου έχει αποφύγει τη μονομέρεια που σε κάποιες περιπτώσεις, βέβαια, είναι σαγηνευτική. Αλλά το να αλλάζει ο κριτικός θέση παρατήρησης και να βλέπει κάθε φορά πλευρές ενός κρινόμενου έργου που δεν είδαν άλλοι κριτικοί είναι ένα πνευματικό κέρδος, όχι μόνο για τα κρινόμενα έργα, αλλά και για την εργαλειοθήκη της κριτικής. Ο Κώστας Ουράνης έγραψε κατεδαφιστική κριτική για την ποίηση του Κ.Π. Καβάφη. Τώρα που ο Καβάφης έγινε σχεδόν κλασικός, οι απόψεις του Ουράνη, ενός ποιητή και κριτικού άλλου αισθήματος και άλλου βλέμματος, είναι εργαλεία σκέψης.

Ξαναγυρίζω στον Βιστωνίτη για να αναφερθώ στην ευρύτητα των κριτηρίων του και τις γωνίες λήψεως των έργων που κρίνει. Από τον Χάξλεϋ, τον Οργουελ, τον Κέσλερ, τον Ζαμνάτιο περνάει στον Πάουντ, στον Σελίν, τον Φαντέζιεφ, τα μαύρα, όντως, πρόβατα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Υστερα ακολουθεί τα βήματα στις οδούς της τέχνης του Πόε, του Κάφκα, του Τζόυς, του Τολστόι, του ξεχασμένου Βίκτορ Σερζ. Ενα μεγάλο μέρος 100 σελίδων καταλαμβάνουν οι αισθητικές σχολές, ο φουτουρισμός, ο ρατσισμός, η πρωτοπορία, ο μοντερνισμός, ο υπερρεαλισμός, ο εξπρεσιονισμός.

Σε άλλα κεφάλαια εξετάζεται η λογοτεχνία που διερευνά το χρήμα, την πορνογραφία, τη λογοκρισία, την τεχνολογία, την πόλη και το ταξίδι. Κεφάλαια για την Ουτοπία στη Γνώση και για τους συγγραφείς ως δημοσιογράφους (Ζολά, Οργουελ, Μέιλερ) και τους συγγραφείς ως ταξιδιωτικούς εμπειρικούς (από τον Καζαντζάκη στον Λι Φέρμορ) κλείνουν το έξοχο αυτό βιβλίο.

Τα κείμενα αυτού του τόμου έχουν πρωτοδημοσιευτεί στο ΒΗΜΑ. Είμαι ευτυχής που ως πολύ παλαιότερος αρθρογράφος στην εφημερίδα έχω τη χαρά της συγκατοίκησης!