Και Χάγη και διαπραγματεύσεις

Στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας ένα από τα κεντρικά ζητήματα εδώ και σχεδόν μισό αιώνα, από τη Μεταπολίτευση και μετά, είναι η επίλυση, με δίκαιο και βιώσιμο τρόπο, της πολλαπλής ελληνοτουρκικής διένεξης του Αιγαίου. Υπάρχουν κυρίως δύο διαδικασίες ως προς την επίλυση: οι διαπραγματεύσεις για τα περισσότερα θέματα και η οδός του Διεθνούς Δικαστηρίου (ΔΔ) ή ad hoc διαιτητικού δικαστηρίου, ειδικά για την πολύπλοκη ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα. Μία τρίτη οδός είναι ο συνδυασμός διαπραγματεύσεων και δικαστηρίου.

Στα άλλα ζητήματα του Αιγαίου, ειδικά σε σχέση µε την αιγιαλίτιδα ζώνη, τον εναέριο χώρο, τη στρατιωτικοποίηση και το FIR, οι διαπραγματεύσεις είναι η προσφυέστερη οδός. Αλλωστε, πρέπει πρώτα να επιλυθεί το ζήτημα της αιγιαλίτιδας ζώνης (προφανώς µε διαπραγματεύσεις) για να γνωρίζουν οι διεθνείς δικαστές από πού αρχίζει η προς οριοθέτηση υφαλοκρηπίδα (ή η ΑΟΖ). Οι δε διαπραγματεύσεις έχουν το επιπλέον προσόν ότι επιτρέπουν διάφορα quid pro quo, π.χ. υποχώρηση της Τουρκίας στις γκρίζες ζώνες ή στη στρατιωτικοποίηση Λήμνου – Σαμοθράκης, µε υποχώρηση της Ελλάδας στο FIR ή στον εθνικό εναέριο χώρο.

Στους Ελληνες η τουρκική εμμονή στις διαπραγματεύσεις ενδυναμώνει την αίσθηση πως οι Τούρκοι στερούνται σοβαρών νομικών επιχειρημάτων, οπότε οι Τούρκοι θα λάβουν ελάχιστη υφαλοκρηπίδα σε μια δικανική διευθέτηση. Στους Τούρκους πάλι, η ελληνική εμμονή στο ΔΔ τούς έχει πείσει ότι οι «ικανότατοι» έλληνες διπλωμάτες και νομικοί για να επιμένουν τόσο πολύ στη Χάγη αυτό σημαίνει ότι, τυπικά τουλάχιστον (λόγω «αδικιών» που υπάρχουν, κατά τους Τούρκους, στη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας), η ελληνική θέση είναι νομικά ισχυρότερη, ώστε κινδυνεύουν να μείνουν εκτός υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο.

Ωστόσο η δικαστική (κατά βάση νομική) διαδικασία είναι μια οδός στην οποία προσφεύγουν τα μέρη σε µια διαφορά όταν έχουν αγαστές σχέσεις μεταξύ τους και όταν η κύρια επιδίωξή τους είναι να επιλύσουν το ταχύτερο τη διαφορά τους αυτή και όχι τόσο όταν στοχεύουν στο να κερδίσουν την άλλη πλευρά διά της δικαστικής οδού.

Τα πλεονεκτήματα σε ό,τι αφορά την προσφυγή στο ΔΔ είναι το τελεσίδικο και υποχρεωτικό των αποφάσεων, το κύρος και η αμεροληψία των αποφάσεων, η προσπάθεια να υπάρξει δίκαιη λύση, η μετάθεση της ευθύνης και έτσι η αποφυγή του πολιτικού κόστους.

Αν όμως η διαφορά εκλαμβάνεται σχεδόν ως ζήτημα ζωής και θανάτου στο οποίο διακυβεύονται ζωτικά εθνικά συμφέροντα, η δικαστική οδός δεν αρκεί και πρέπει να συμπληρωθεί και από διαπραγματεύσεις. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι σε οξείες διαφορές, τα δύο μέρη, στο μέτρο που επιθυμούν να επέλθει επίλυση, το επιχειρούν µε διμερείς διαπραγματεύσεις µε στόχο την επίτευξη συμφωνίας αμοιβαία συμφέρουσας (βλέπε π.χ. Μακεδονικό με τη Συμφωνία των Πρεσπών).

Τα διεθνή δικαστήρια πολύ σπάνια καταλήγουν σε απόφαση που δικαιώνει απολύτως τη µία πλευρά, δίνοντάς της ό,τι είχε αρχικά αξιώσει. Μέχρι σήμερα ουδέποτε έχει προκύψει οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας ή ΑΟΖ µε το ένα κράτος να κερδίζει απολύτως και το άλλο να ζημιώνεται και να αδικείται. Πρόκειται για λύσεις µε τις οποίες και τα δύο μέρη «μπορούν να ζήσουν» προκειμένου να επιλυθεί μια χρονίζουσα διένεξη.

Σε σχέση με την υφαλοκρηπίδα τους (ή την ΑΟΖ) είναι βέβαιο ότι το αποτέλεσμα θα είναι, στη βάση των ακτογραμμών εκάστης χώρας (ηπειρωτικής ακτογραμμής και ακτογραμμής νησιών) που είναι τρία προς τέσσερα υπέρ της Ελλάδας, το εξής: ένα ποσοστό 20%-30% υφαλοκρηπίδας θα δοθεί στην Τουρκία και ένα ποσοστό 70%-80% στην Ελλάδα.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων (Πάντειο Πανεπιστήμιο)