Το Κακό μέσα {LF}στην κοινωνία

Ο κορυφαίος αμερικανός συγγραφέας Κόρμακ ΜακΚάρθι, που έφυγε από τη ζωή στις 13 του περασμένου Ιουνίου, είχε μείνει γνωστός για τις απεικονίσεις βίας, τη σκληρότητα στην αφήγηση και την ηθική υποβάθμιση των ηρώων του. Πρόκειται για στοιχεία που μπορεί κανείς να διερευνήσει στο τρίτο κατά σειρά έκδοσης έργο του βραβευμένου με Πούλιτζερ πεζογράφου: τη νουβέλα «Τέκνο του Θεού», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδ. Gutenberg, σε μετάφραση Παναγιώτη Κεχαγιά.

Ο ΜακΚάρθι είχε γράψει μυθιστορήματα, θεατρικά έργα, σενάρια ταινιών και διηγήματα έχοντας επάξια κατακτήσει μια θέση στο πάνθεον των μεγάλων συγγραφέων της Αμερικής. Οι κριτικοί αναγνωρίζουν, λοιπόν, τη λογοτεχνική αξία του ως εφάμιλλη με των Ντον ΝτεΛίλο, Τόμας Πίντσον και Φίλιπ Ροθ. Παρέμεινε προσηλωμένος στη γραφή του και σύμφωνα με τους δημοσιογράφους φαινόταν να αδιαφορεί για επαίνους αλλά και δημοσιότητα. Η πρώτη αναγνώριση για τον ΜακΚάρθι ήρθε όταν του απονεμήθηκε το Εθνικό Μεγάλο Βραβείο Κριτικών των ΗΠΑ το 1992 για το έργο του «Ολα τα όμορφα άλογα», Εκδόσεις Καστανιώτη 2000, σε μετάφραση Αλέκου Μπενρουμπή, έργο το οποίο είναι το πρώτο της Τριλογίας των Συνόρων. Ακολούθησαν: «Το Πέρασμα» Εκδόσεις Καστανιώτη 2003, σε μετάφραση Αννας Παπασταύρου και το «Πεδινές Πολιτείες» Εκδόσεις Καστανιώτη 2009 σε μετάφραση επίσης του Αλέκου Μπενρουμπή. Η κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματός του «Καμιά πατρίδα για τους μελλοθάνατους», με πρωταγωνιστές τους Τόμι Λι Τζόουνς, Χαβιέρ Μπαρδέμ και Τζος Μπρόλιν, κέρδισε Οσκαρ Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας, Διασκευασμένου Σεναρίου και Β’ Ανδρικού Ρόλου και λόγω αυτής της εξέλιξης έγινε ευρύτερα γνωστός.

Σχολαστικός γραφιάς

Σύμφωνα με τους εκδότες του, ο ΜακΚάρθι υπήρξε ένας σχολαστικός γραφιάς, διεξήγαγε μεγάλη έρευνα σχετικά με τον τόπο στον οποίο διαδραματιζόταν η μυθοπλασία του και επεξεργαζόταν τη γραφή του πολλές φορές αναθεωρώντας ένα βιβλίο κατά τη διάρκεια δεκαετιών, προτού αποφασίσει να το παραδώσει για δημοσίευση. Οταν τον ρώτησαν ποιο είναι το αγαπημένο του μυθιστόρημα είχε αναφέρει το «Μόμπι Ντικ» (1851) του Μέλβιλ και αναγνώριζε επίσης την αξία του μυθιστορήματος «Αδελφοί Καραμάζοφ» (1880) του Ντοστογέφσκι και του «Οδυσσέα» (1922) του Τζόις. Ο ίδιος είχε πει επίσης ότι τα ενδιαφέροντά του δεν περιορίζονταν στην ανάγνωση, κυρίως θαύμαζε την επιστήμη και προτιμούσε την παρέα επιστημόνων παρά συγγραφέων.

Ανάμεσα στις ελάχιστες εμφανίσεις του συγκαταλέγεται και η εκπομπή της αμερικανίδας δημοσιογράφου Οπρα Γουίνφρι, στην οποία μίλησε για τη μέθοδο που ακολουθεί στο γράψιμο και δήλωσε: «Το υποσυνείδητο είναι παλαιότερο από τη γλώσσα» και το υποσυνείδητό του του λέει τι να γράψει υπαγορεύοντάς του επίσης και πότε κάτι ολοκληρώνεται.

Η μυθοπλασία του ΜακΚάρθι μαγνήτιζε για χρόνια τους αναγνώστες με την καίρια ποιότητα της πεζογραφίας του. Το περιγραφικό του ύφος είναι περίτεχνο και πλαισιώνεται από ρεαλιστικούς και λιτούς διαλόγους σε όλα του τα έργα. Σύμφωνα με τον J. T. Barbarese, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Rutgers, «Ο ΜακΚάρθι ήταν, αν όχι ο μεγαλύτερος μυθιστοριογράφος μας, σίγουρα ο μεγαλύτερος στυλίστας μας. Η εμμονή όχι μόνο για την προέλευση του κακού, αλλά και για την Ιστορία. Και αυτά τα δύο θέματα διασταυρώνονται ξανά και ξανά και ξανά στα γραπτά του».

Ισοπεδωμένος αντιήρωας

Και όντως στο «Τέκνο του Θεού» τα δύο αυτά θέματα προβληματισμού του συγγραφέα είναι φανερά. Ο βασικός χαρακτήρας του είναι ο Λέστερ Μπάλαρντ, ένας εικοσιεπτάχρονος άνδρας που διαμένει στην ορεινή κομητεία Σεβιέρ του Τενεσί, τη δεκαετία του 1960. Πρόκειται για έναν ισοπεδωμένο από τη μοίρα αντιήρωα, ο οποίος ζει σε μια εγκαταλελειμμένη καλύβα στο βουνό αφού η κύρια κατοικία του δημοπρατήθηκε. Αστεγος, άνεργος και μόνος, ένας παρίας θα έλεγε κανείς. Ομως ο ΜακΚάρθι από τις πρώτες σελίδες μάς υπενθυμίζει με μια φράση – ίσως για να προλάβει τις σκέψεις μας και για να διευκολύνει την ψυχική ταύτιση του αναγνώστη με τον Μπάλαρντ, όσο αδιανόητη και να φαίνεται – «[…]Ενα τέκνο του Θεού μάλλον όπως και εσείς». Μια λογοτεχνικά μεγαλοφυής υπόθεση, ταπεινά και προσεκτικά διατυπωμένη από τον συγγραφέα με τη λέξη «μάλλον». «[…Ενας άντρας μοναχικός. Οσοι πήγαιναν στου Κίρμπι για να πιουν τον πετύχαιναν νυχτιάτικα δίπλα στον δρόμο, καμπουριασμένο και μόνο, με την καραμπίνα στο χέρι σαν κάτι που δεν μπορούσε να αποτινάξει. Είχε αδυνατίσει κι είχε γίνει πικρόχολος. Κάποιοι έλεγαν πως είχε τρελαθεί. Ενα κακόβουλο άστρο τον οδηγούσε…]». Αργότερα σε μια συνέντευξή του ο ΜακΚάρθι θα δήλωνε ότι «υπάρχουν άνθρωποι σαν αυτόν (τον Μπάλαρντ) παντού γύρω μας» και ότι ο χαρακτήρας του βασίστηκε σε μια ανώνυμη ιστορική φιγούρα, που σχετίζεται με μια ιστορία φόνων στα Απαλάχια Ορη. Με την καραμπίνα στο χέρι, λοιπόν, ο Μπάλαρντ, ως ένας «lone wolf» (σύμφωνα με τη θεωρία του «μοναχικού λύκου»), με την κοινωνία να τον παρατηρεί αμέτοχη.

Η ουσία δεν είναι στη βία

Αν κάποιος διαβάσει το βιβλίο δίχως να διερωτηθεί πώς και γιατί ο Μπάλαρντ έκανε ό,τι έκανε, θα παραμείνει στις αποκρουστικές σκηνές βίας στο μονομερές και επιφανειακά εστιασμένο. Το ουσιώδες στο έργο του ΜακΚάρθι θα έχει υποτιμηθεί. Ομως η υπαινικτικότητα για τα μέλη μιας κοινωνίας που περιγράφονται διανοητικά ανήμπορα να δουν το προφανές δεν ξεφεύγουν από τον εξασκημένο αναγνώστη. Ασφαλώς δεν είναι σε καμία περίπτωση δικαιολογία ότι η μητέρα του τον είχε εγκαταλείψει από μικρό και ο πατέρας του απαγχονίστηκε (αν και εκεί ο Μπάλαρντ καλείται να αναλάβει την ευθύνη του εαυτού του, η ενηλικίωση δεν αναβάλλεται) για το κακό που σκορπά γύρω του, καθώς περιφέρεται με την καραμπίνα του στην κομητεία. Και όταν ο ΜακΚάρθι αποφασίζει να τεντώσει τις αντοχές του αναγνώστη με τον Μπάλαρντ να προβαίνει εκτός από βιαιοπραγίες, σε κλοπές και φόνους αλλά και σε σεξουαλικές παρεκκλίσεις όπως η νεκροφιλία, έρχεται η μεγάλη αποζημίωση από τον συγγραφέα όταν ο αναγνώστης διαβάζει: «[…Ηταν ξαπλωμένη ανάσκελα γυμνή πάνω στο στρώμα και στο φως τα ωχρά της στήθη ήταν επίπεδα σαν κέρινα άνθη. Ο Μπάλαρντ άρχισε να την ντύνει με τα καινούρια της ρούχα. Εκατσε δίπλα της και της βούρτσισε τα μαλλιά με τη φτηνιάρικη βούρτσα που είχε πάρει. Εβγαλε το καπάκι από το κραγιόν και το έστριψε για να βγει κι άρχισε να της βάφει τα χείλη […]».

Σε αυτή τη συγκλονιστική σκηνή που αποτελεί μια άφωνη κραυγή λόγω της μοναξιάς και της αποξένωσης του ήρωα ο ΜακΚάρθι ως ένας μάστερ της λογοτεχνίας χρησιμοποιεί την αφηγηματική τεχνική «show, don’t tell» (δείξε, μη λες), που επιτρέπει στον αναγνώστη να βιώσει την ιστορία μέσω πράξεων και αισθήσεων των ηρώων και όχι μέσω της ανάλυσης του συγγραφέα.

Κοντά στον φονιά

Καθώς η τοπική κοινωνία τον εκτοπίζει όλο και περισσότερο και στρέφει το βλέμμα της αλλού, μετατρέπεται ουσιαστικά σε ένα αγρίμι που δεν έμαθε ποτέ να δημιουργεί δεσμούς με τους ανθρώπους γύρω του και καταλήγει να ζει σε μια σπηλιά. «[…Ενα βράδυ που ο Μπάλαρντ ήταν ξαπλωμένος στο στρώμα του δίπλα στη φωτιά τις είδε (νυχτερίδες) να εμφανίζονται μεσ’ από το σκότος της σήραγγας και να χώνονται στο άνοιγμα της οροφής φτεροκοπώντας μανιασμένα ανάμεσα στις στάχτες και τους καπνούς σαν ψυχές που αναδύονται από τον Αδη. Οταν είχαν φύγει καθόταν και κοιτούσε τις ορδές των παγωμένων άστρων που διακρίνονταν μέσα από το άνοιγμα και αναρωτιόταν από τι υλικό να ήταν φτιαγμένα, από τι κι αυτός ο ίδιος[…]». Μια ακόμη έμμεση προσπάθεια του συγγραφέα, να φέρει τον αναγνώστη πιο κοντά στον δολοφόνο.

Γιατί τελικά, ο ΜακΚάρθι μέσω του Μπάλαρντ εξερευνά την αγριότητα της ανθρώπινης φύσης σε σχέση με την απόγνωση και την απομόνωση που ενδεχομένως να είναι ένας από τους πάμπολλους λόγους που οδηγεί στη ψυχική ασθένεια του ανθρώπου. Και το «Τέκνο του Θεού» είναι ένα άκρως ενοχλητικό έργο με μια όμως άγρια φιλοδοξία. Να γεννήσει τη συμπόνια στον αναγνώστη για τον κατά συρροή δολοφόνο – κτήνος Λέστερ Μπάλαρντ. Μα είναι ποτέ δυνατόν, θα σκεφτεί κανείς; Κι όμως είναι.

Διάχυτες στη νουβέλα είναι και οι ιστορικές λεπτομέρειες με αναφορές στις τοπικές ομάδες επαγρύπνησης, τις λεγόμενες Λευκές Κουκούλες – ομάδες μιας οργάνωσης παρόμοιας με αυτή της Κου Κλουξ Κλαν της δεκαετίας του 1890 – όταν ο παππούς του Μπάλαρντ αναφέρεται ότι ανήκε σε αυτήν.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece

«Μια φυλή ανθρώπων που θηλάζουν
τους σακάτηδες και τους τρελούς»

Αναμφίβολα η φθορά που έχει υποστεί ο Μπάλαρντ εξαιτίας των συνθηκών της ζωής του τον έχει καταντήσει έναν βαθιά διαταραγμένο ενήλικο που όμως παραμένει επί της ουσίας παιδί, ανίκανο να αντιμετωπίσει τη ζωή.

Ο ΜακΚάρθι φέρνει αντιμέτωπη την κοινωνία – αναγνώστη με τα βαθιά τραύματα της ανθρώπινης φύσης, όταν καταβυθίζεται στο μυαλό των ψυχοπαθών. Μέσα από την απάνθρωπη συμπεριφορά του Μπάλαρντ, πράξεις που δεν μπορούν να κατανοηθούν ούτε να δικαιολογηθούν, μας υπενθυμίζει την ευθύνη όλων μας ξεκάθαρα. «[…Δεν ήξερε να κολυμπάει αλλά πώς να τον πνίξεις; Λες κι έπαιρνε δύναμη από την οργή του. Εδώ υπάρχει κάποιο λάθος στη σειρά των πραγμάτων. Δείτε τον. Θα μπορούσατε να πείτε ότι τον στηρίζουν οι συνάνθρωποί του, όπως και εσάς. Τους έχει στήσει στην όχθη να του φωνάζουν. Μια φυλή ανθρώπων που θηλάζουν τους σακάτηδες και τους τρελούς, που θέλουν το σκάρτο αίμα τους μέρος της ιστορίας τους και θα το έχουν […]».

Και εδώ αναφύεται το ερώτημα: Γιατί μια κοινωνία να συντηρεί στους κόλπους της το αποκρουστικό; Είναι τόσο αναγκαίο τελικά το σκοτάδι για να αναδειχθεί το φως; Και μήπως αυτή είναι τελικά η θέση της μεγάλης λογοτεχνίας; Η διαμεσολάβηση στο αντικαθρέφτισμα του ενός με τον άλλον, όσο και να συνεχίζει ο άλλος να είναι περιθωριοποιημένος. Η παρακαταθήκη που μας άφησε ο ΜακΚάρθι θέτει σε δοκιμασία την ανέμελη σκέψη μας καθώς κλονίζει συθέμελα βαθιά εδραιωμένες πεποιθήσεις. Οταν δεν θα φοβόμαστε πια να αναλάβουμε την ευθύνη στον βαθμό που μας αναλογεί, τότε, και μόνο τότε, δεν θα χρειαζόμαστε πια το τεράστιο έργο του.

{1BSYG}Cormac McCarthy{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τέκνο του Θεού{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Παναγιώτης {LF}Κεχαγιάς{CR}Εκδ Gutenberg 2023{CR}Σελ. 223 {3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ