Σημείο αντιλεγόμενο

«Το παλιό χάνεται. Το καινούργιο αργεί να έρθει. Μια έγκυος χήρα είναι η εικόνα της κοινωνίας μας». Αυτή τη θέση του ρώσου διανοούμενου και επαναστάτη Αλεξάντρ Χέρτζεν, μεταφερμένη στις σχέσεις των δύο φύλων, διερευνούσε με γλυκόπικρο χιούμορ σε ένα από τα τελευταία μυθοπλαστικά έργα του ο πολυσυζητημένος Μάρτιν Εϊμις με έναυσμα τις καλοκαιρινές διακοπές μιας παρέας νεαρών Αγγλων σ’ έναν πύργο στον ιταλικό Νότο.

Προκλητικός, πολιτικά ανορθόδοξος και ακραία οξύνους, ο Εϊμις μπήκε τρόπον τινά σε ένα είδος συγγραφικού περιθωρίου σε ό,τι αφορά τα εμπορικά κυκλώματα, τις δημόσιες σχέσεις, τις βραβεύσεις και τις εν γένει τιμές, παρά το ότι ήταν πάντα στην επικαιρότητα – περισσότερο ως αντικείμενο επιθέσεων παρά ως υποκείμενο κριτικής ανάλυσης. Πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς όταν παραδείγματος χάριν έγραφε: «Μία από τις παράπλευρες συνέπειες της σύγχρονης ιατρικής είναι ο γηρασμένος συγγραφέας, που συνεχίζει να δημοσιεύει ενώ οι δημιουργικές του δυνάμεις έχουν διαβρωθεί και οι χυμοί της ζωής τον έχουν εγκαταλείψει». Ή: «Το πρόβλημα με τις γυναίκες, εδώ και καιρό, δεν είναι το αίτημα για άλλες ελευθερίες αλλά το πώς θα διαχειρισθούν τις ήδη εύκολα παραχωρηθείσες, και συνεπώς τον νέο, κυρίαρχο κοινωνικό τους ρόλο». Κι ακόμη, αυτοσαρκαζόμενος ή σαρκάζοντας ανηλεώς ομοτέχνους: «… Αγναντεύοντας τη θάλασσα και υστερικά ψάχνοντας για κάποιο ίχνος πραγματικής έμπνευσης…». Ή τέλος: «Μην ξεψειρίζετε τη ζωή, την πρόζα σας μόνο».

Θεωρούμενος κάποτε ως τρομερό παιδί της αγγλικής λογοτεχνίας, φίλος με τους Τζούλιαν Μπαρνς, Ιαν ΜακΓιούαν και Τζόναθαν Κόου, και μέλος μιας άτυπης τετράδας που κυριάρχησε στο αγγλικό μυθιστόρημα τις τελευταίες δεκαετίες (κατ’ άλλους εξάδας, με την προσθήκη των Σάλμαν Ράσντι και Χανίφ Κιουρέισι), βρέθηκε συχνά στο μάτι του κυκλώνα. Οι αδιαπραγμάτευτες θέσεις του για την τρομοκρατία και το Ισλάμ, η σάτιρά του σχετικά με τη γυναικεία χειραφέτηση, η δικαίωση του πολέμου στο Αφγανιστάν – αν και όχι στο Ιράκ -, μαζί με μια εν γένει διάθεση πρόκλησης του κοινού αισθήματος τον έφεραν κατ’ επανάληψη στην επικαιρότητα. Ο ίδιος φυσικά προασπίσθηκε τον σνομπισμό του απέναντι σε μια μαζική κοινωνία όπου οι φυλλάδες έχουν το επικοινωνιακό πάνω χέρι και σούπερ μοντέλα γράφουν μπεστ σέλερ για την περίοδό τους και τις αγαπημένες τους μεθόδους αποτρίχωσης.
Σε σχετική στειρότητα στα τελευταία χρόνια της ζωής του, κατάφερε με τα πολλά να τελειώσει το έντονα αυτοβιογραφικό Καλοκαίρι του έρωτα σε οκτώ ολόκληρα χρόνια, αφού μάλιστα φύλαξε κάποιο υλικό για το επόμενο βιβλίο του. Πρόκειται για ένα είδος καισαρικής τομής, κάτι που γίνεται εμφανές στο τελευταίο πέμπτο του βιβλίου όπου έχεις την αίσθηση ότι η αμήχανη χρονική και γεωγραφική μετατόπιση της δράσης είναι δανεισμένη από τα «προσεχώς».

Εξ αρχής ο συγγραφέας μας προειδοποιεί ότι, καταγράφοντας το μακρινό εκείνο καλοκαίρι του ’70, μιλάει για μια ιστορία προσωπικού τραύματος. Η δήλωση φαντάζει υπερβολική ή τουλάχιστον δημιουργεί προσδοκίες για κατακλυσμιαία γεγονότα στη ζωή του 21χρονου ήρωα, του Κιθ Νίρινγκ. Κι ενώ τίποτα αληθινά δραματικό δεν συμβαίνει κατά τις καλοκαιρινές αυτές διακοπές, ο Εϊμις καταφέρνει να μας οδηγήσει στα ψυχικά άδυτα των ηρώων του. Το «τραύμα» του Κιθ, που θα τον παρακολουθήσει στην υπόλοιπη ζωή του, προέρχεται από τη δραματική αλλαγή στους παραδεδεγμένους ρόλους. Τα κορίτσια γδύνονται όλο και περισσότερο και ανανεώνουν την γκαρνταρόμπα τους επί το προκλητικότερο προκαλώντας διαταραχές στον αρσενικό πληθυσμό – τους Αγγλους του πύργου αλλά και τους δυστυχείς αυτόχθονες. Η φίλη του Κιθ, η Λίλι, θέλει να γίνει «αγόρι» και πειραματίζεται με τις διανοιγόμενες δυνατότητες της σεξουαλικής απελευθέρωσης. Η Σεχραζάντ είναι η ωραία της παρέας, αντικείμενο του πόθου του, και αποφασιστικός παράγων για το προαναγγελθέν τραύμα – ένας χαρακτήρας σε αναζήτηση νέου κοινωνικού ρόλου. Η Γκλόρια κρύβει προχωρημένα βίτσια πίσω από εμφάνιση θεούσας. Αποπλανεί τον Κιθ αλλάζοντας τους ερωτικούς του ορίζοντες σε σημείο που θα προκαλεί εφεξής τρόμο στη Λίλι. Μια άλλη επισκέπτρια, η Ρίτα, πηδάει όλους τους πιθανούς και απίθανους κινητούς στόχους, έχοντας εν γνώσει της αποκτήσει την επωνυμία Σκύλα. Τον κλειστό πυρήνα της συντροφιάς θα συμπληρώσουν ένας ζάπλουτος ιταλός νάνος που ο έρωτάς του αποκρούεται από τη Σεχραζάντ, η μικρή Κοντσίτα που θα βιασθεί από αγνώστους και θα πάει στο Αμστερνταμ για έκτρωση, οι εραστές των κοριτσιών και ποικίλοι δευτερεύοντες χαρακτήρες.

Στο σύγχρονο αυτό Δεκαήμερο, απ’ όπου αντλεί ο Εϊμις, οι πρωταγωνιστές είναι οι γυναίκες. Είναι ο δικός τους ρόλος που αλλάζει δραματικά εκεί μεταξύ ’60 και ’70. Είναι οι δικές τους σεξουαλικές υπερβολές που σοκάρουν τον Κιθ και κυρίως είναι εκείνες που θα υποστούν τις συνέπειες της μόνης πραγματικής, κατά τον συγγραφέα, εν εξελίξει επανάστασης [καθώς όλες οι άλλες μάλλον ολοκλήρωσαν τον βίο τους].

Η αγγλική λογοτεχνία. Ο Κιθ είναι φοιτητής φιλολογίας κι έτσι ο πολυμαθέστατος Εϊμις χρησιμοποιεί μέσω του ήρωά του την κλασική αγγλική λογοτεχνία εξαιρετικά πειστικά (από τον Τόμας Χάρντι και τον Ουίλιαμ Θόκερϊ ως την Τζορτζ Ελιοτ και τον μεταγενέστερο Ντ. Χ. Λόρενς) για να προσδώσει βάθος και διάρκεια στο ατέλειωτο ερωτικό γαϊτανάκι, αντιπαραβάλλοντας ευφυώς τα ιστορικά ερωτικά μοτίβα με τα παρόντα. Παράλληλα, με τις συχνές πυκνές φιλολογικές συγκρίσεις και αντιπαραβολές μας υποβάλλεται η ιδέα ότι κατά βάθος δεν έχουν αλλάξει και πολλά, με εξαίρεση φυσικά τις υλικές και τεχνολογικές συνθήκες της ζωής, όπως το αντισυλληπτικό χάπι. Επιπλέον, ο Εϊμις μοιάζει να πιστεύει ότι η γυναικεία απελευθέρωση παραμένει εξελισσόμενη, ακριβώς σαν την εγκυμοσύνη της χήρας («Η εγκυμονούσα χήρα» είναι άλλωστε ο πραγματικός τίτλος του βιβλίου), χωρίς εντούτοις να μας λέει και πολλά για ό,τι μεσολάβησε τα τελευταία σαράντα χρόνια. Μοιάζει δηλαδή να επανέρχεται στην πολιτική ορθότητα ανακρούοντας πρύμναν σε σχέση με παλιότερες θέσεις του αλλά και με την όλη ατμόσφαιρα του βιβλίου. Στο οποίο, εν κατακλείδι, δραματικότερο πρόσωπο είναι η αδελφή του Κιθ που θα εγκαταλείψει τον κόσμο τούτο σε συνέχεια του έκλυτου βίου της, όπως άλλωστε συνέβη και με τη μικρή αδελφή του Εϊμις.

Η καφκικής έμπνευσης έννοια της μεταμόρφωσης και ο μύθος του Ναρκίσσου είναι δύο από τα μοτίβα που κυριαρχούν. Η αιχμηρή γλώσσα του συγγραφέα και οι ευφυέστατοι διάλογοι σε κάνουν συχνά να γράψεις στο περιθώριο την λέξη «έξοχο!». Εντούτοις στο τέλος μένεις με το αίσθημα ότι η όλη εμπειρία θα ξεχαστεί συν καιρώ, ίσως διότι το υλικό δεν καταφέρνει να απογειωθεί από τον αυτοβιογραφικό του χαρακτήρα. Και κυρίως γιατί ο συγγραφέας, αμήχανος ως προς το ζήτημα της διαρκούς επανάστασης, μάλλον δεν ξέρει πού πρέπει να σταματήσει φορτώνοντάς μας με μεταγενέστερα περιστατικά.

Οπως και να ‘χει, πάντα φρέσκο, επίκαιρο, ολόδροσο, ερεθιστικό και μελαγχολικό – όπως ακριβώς η νεότητα -, το βιβλίο προορίζεται να διαβαστεί ακόμη κι από αδιάβαστες δικαιωματίστριες. Χωρίς μεγάλες ελπίδες, εννοείται. Ελαφρύ το χώμα…