Μια αποτίμηση

Η επέτειος της εκατονταετηρίδας από την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης (24/7/1923) εγείρει ευρύτερα ζητήματα τόσο σε περιφερειακό, όσο και σε πλανητικό επίπεδο. Δεν είναι μόνο η γέννηση του τουρκικού κράτους και οι συμπαρομαρτούσες απολήξεις στις περιφέρειες της Χερσονήσου του Αίμου, της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής, απότοκες της συγκρότησης εθνικών κρατών και της εκρίζωσης του γηγενούς πληθυσμού της Ασιατικής Ελλάδας. Αλλά και η επανέναρξη του Ανατολικού Ζητήματος με την ανάσχεση αρχικά της Σοβιετικής Ενωσης και ακολούθως της Ρωσίας από την περίμετρο της Ευρασίας, με κύριο ανασχετικό ανάχωμα του Βορειοατλαντικού Συμφώνου την Τουρκία.

Επανερχόμενοι στο αποτέλεσμα των εργασιών της Διάσκεψης της Λωζάννης παρατηρούμε ότι το τελικό γινόμενο αντικατοπτρίζει τη συνισταμένη της κατανομής ισχύος, των ανταγωνιστικών πολιτικοστρατηγικών στόχων (για τη Βρετανία το καθεστώς των Στενών και ο έλεγχος της Μουσούλης, για τη Γαλλία η εδραίωση της οικονομικοεμπορικών της συμφερόντων στο τουρκικό κράτος, για την Ιταλία η διακράτηση των Δωδεκανήσων) και των διαμορφωθέντων διπλωματικών συνασπισμών μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων. Σε μια πρώτη ανάγνωση καταδεικνύεται η τουρκική διπλωματική επιτυχία, στο μέτρο που το σύνολο σχεδόν των άρθρων του Εθνικού Συμφώνου της κεμαλικής κυβέρνησης (με εξαίρεση τα άρθρα για το καθεστώς των Στενών) υλοποιήθηκε. Αντίστροφα για την Ελλάδα, το υψηλό γεωπολιτικό κόστος της εδαφικής συρρίκνωσης του ελληνικού έθνους, συνυφάνθηκε με το συγκριτικό πλεονέκτημα που της προσέδωσε η ομογενοποίηση του εθνικού της πληθυσμού και η διατήρηση της ισορροπίας ισχύος στη Χερσόνησο του Αίμου – μέσω της ανάσχεσης των εδαφικών αξιώσεων Τουρκίας – Βουλγαρίας στη Δυτική Θράκη. Παρά ταύτα οι αναθεωρητικές αξιώσεις ισχύος της Αγκυρας ήδη από το 1974 με την εισβολή και κατοχή του βορείου τμήματος της Κύπρου, επεκτεινόμενες στη συγκαιρινή περίοδο από τον Εβρο στο Αιγαίο, μέχρι την Κρήτη και την Κύπρο, εδράζονται στο νεοοθωμανικό όραμα και πραγματώνονται υπό το ναυτικό στρατιωτικό δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας, εδραιώνοντας τις προθέσεις της για αναθεώρηση της Συνθήκης της Λωζάννης.

Επικαλούμενη την «αγεφύρωτη αντίφαση μεταξύ της γεωλογικής και γεωπολιτικής πραγματικότητας του ισχύοντος καθεστώτος» στο Αιγαίο, αμφισβητεί τις διεθνείς συνθήκες που προσδιορίζουν τα ελληνοτουρκικά σύνορα. Τα σύνορα μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας έχουν καθοριστεί με τη Συνθήκη της Λωζάννης, η οποία εναργώς ορίζει οτιδήποτε βρίσκεται εντός των 3 ν.μ. ανήκει στην Τουρκία, ενώ οτιδήποτε πέρα των 3 ν.μ. ανήκει στην Ελλάδα. Ηδη από τη δεκαετία του ’90 η Τουρκία προβάλλει αιτιάσεις περί αναφυόμενων κενών στη Συνθήκη, μεταξύ των οποίων και οι γκρίζες ζώνες στο Αιγαίο. Αντίστροφα η πάγια θέση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής αποκρυσταλλώνεται στην αρχή της Pacta Sund Servanta, δηλαδή στο απαραβίαστο των διεθνών υποσχέσεων, στον σεβασμό των διεθνών υποχρεώσεων και στον δεσμευτικό χαρακτήρα των συνθηκών. Το κεκτημένο της Λωζάννης αντικατοπτρίζει το έσχατο όριο των εθνικών της υποχωρήσεων, πέρα από το οποίο καθίστανται επισφαλή όχι μόνο τα ζωτικά της συμφέροντα αλλά και το συμφέρον επιβίωσης του ελληνικού κράτους.

Συνεπαγόμενα το καταληκτικό δίδαγμα που οφείλουμε να συγκρατήσουμε είναι ότι η προάσπιση-προαγωγή των εθνικών συμφερόντων ενός λιγότερου ισχυρού κράτους συναρτάται από ορθολογικούς υπολογισμούς κόστους – οφέλους, με αντικειμενικό στόχο την αγαστή σύζευξη των εθνικών του συμφερόντων με τα ζωτικά συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων στην περιφέρειά του, ενεργώντας ως θεματοφύλακάς τους.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας του Πανεπιστημίου Πειραιώς