Η ανταλλαγή πληθυσμών

Η Συνθήκη της Λωζάννης (Traité de Lausanne / Treaty of Lausanne / Lozan Antlasmasi) ήταν συνθήκη Ειρήνης που έθεσε τα όρια της σύγχρονης Τουρκίας και πήρε τ’ όνομά της από την εν λόγω πόλη της Ελβετίας όπου υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923 από την Ελλάδα, την Τουρκία και τις άλλες χώρες που πολέμησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Εκστρατεία (1919 – 1922), οι οποίες είχαν συμμετάσχει στη Συνθήκη των Σεβρών συμπεριλαμβανομένης της ΕΣΣΔ (σημ.: δεν συμμετείχε στην προηγούμενη συνθήκη, μιας και είχε κάνει δική της  διμερή).

Η Συνθήκη της Λωζάννης έπαψε τη Συνθήκη των Σεβρών που έτσι και αλλιώς δεν είχε κυρωθεί από τα Κοινοβούλια των εμπλεκομένων χωρών και συν τοις άλλοις δεν είχε γίνει αποδεκτή από την νέα κυβέρνηση της Τουρκίας που είχε διαδεχθεί τον σουλτάνο. Με τη νέα αυτή Συνθήκη, η Τουρκία ανακτούσε την Ανατολική Θράκη, την Ιμβρο και την Τένεδο (με τον όρο ότι θα διοικούνταν με ευνοϊκούς όρους για τους Ελληνες), μια λωρίδα γης κατά μήκος των συνόρων με τη Συρία, την περιοχή της Σμύρνης και της Διεθνοποιημένης Ζώνης των Στενών, παρότι αυτή θα έμενε αποστρατιωτικοποιημένη και ως αντικείμενο νέας διεθνούς μελλοντικής διάσκεψης. Παραχωρούσε τα Δωδεκάνησα στην Ιταλία, αλλά χωρίς πρόβλεψη για δυνατότητα αυτοδιάθεσης.

Η Τουρκία ανακτούσε τα πλήρη κυριαρχικά της δικαιώματα σε όλη την επικράτειά της, καθώς και δικαιώματα στρατιωτικών εγκαταστάσεων εκτός της ζώνης των στενών. Ομως, παραιτήθηκε απ’ όλες τις διεκδικήσεις της για τις εκτός των συνόρων παλιές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και εγγυήθηκε τα δικαιώματα των μειονοτήτων στην Τουρκία. Με ξεχωριστή συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας αποφασίστηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών από τις δύο χώρες και η αποστρατιωτικοποίηση κάποιων νησιών του Αιγαίου. Η Ελλάδα, από την άλλη πλευρά, υποχρεώθηκε να πληρώσει σε είδος (ελλείψει χρημάτων) τις πολεμικές επανορθώσεις της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Η αποπληρωμή έγινε με επέκταση των τουρκικών εδαφών της Ανατολικής Θράκης πέρα από τα όρια της συμφωνίας, ενώ ο Οικουμενικός Πατριάρχης έχασε την ιδιότητα του Εθνάρχη και το Πατριαρχείο τέθηκε υπό ειδικό διεθνές νομικό καθεστώς.

Εν τω μεταξύ, μεσουσών των συσκέψεων στη Λωζάννη, στις 30 Ιανουαρίου του 1923 υπογράφηκε μεταξύ  Ελλάδας και Κεμαλικής Τουρκίας το 19 άρθρων πρωτόκολλο της σύμβασης για την υποχρεωτική ανταλλαγή χριστιανικών και μουσουλμανικών πληθυσμών μεταξύ των δύο χωρών, που άρχισε να εφαρμόζεται στο τέλος του 1923. Ομως, ήδη, πριν την προαναφερόμενη έναρξη ανταλλαγής η πλειονότητα των χριστιανών της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης είχε υποχρεωθεί με βίαιο τρόπο εκκαθαρίσεων / ωθήσεων να εγκαταλείψει τα χωριά και τις πόλεις του. Οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Ανατολής είχαν υποστεί γενοκτονία από το 1914 και η μοίρα των επιζησάντων στη νέα Τουρκία ήταν προδιαγεγραμμένη.

Είναι απαραίτητο να σημειώσω ότι, από τον ελληνορθόδοξο πληθυσμό των 2,2 εκατομμυρίων ατόμων οθωμανικής / τουρκικής υπηκοότητας, εκείνη την εποχή,  έφτασαν στην Ελλάδα μετά την καταστροφή του 1922 περίπου 1,5 εκατομμύριο, για να καταμετρηθούν τελικά 1,25 εκατομμύρια πρόσφυγες το 1928. Από την Ελλάδα προς την Τουρκία μετακινήθηκαν 670.000 έλληνες υπήκοοι, μουσουλμανικού θρησκεύματος.

Η ανταλλαγή – και μάλιστα υποχρεωτική – του μουσουλμανικού στοιχείου από την Ελλάδα ήταν μονόδρομος, για να υπάρξει μια στοιχειώδης εθνοτική ισορροπία μεταξύ των δύο κρατών που θα απέτρεπε νέες πολεμικές περιπέτειες.

Το κριτήριο ήταν η θρησκεία και όχι η εθνικότητα. Σύμφωνα με το άρθρο 2β της συνθήκης χρησιμοποιήθηκε ο όρος Μουσουλμάνοι και όχι Τούρκοι. Στα Βαλκάνια χρησιμοποιείται ο όρος Τούρκος αρκετές φορές ως συνώνυμο με τον μουσουλμάνο. Μεταξύ των ανταλλάξιμων περιελαμβάνονταν επίσης οι ελληνοχριστιανικοί πληθυσμοί του Πόντου, οι τουρκόφωνοι χριστιανοί του Πόντου, καθώς και οι Καραμανλήδες, ή οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι της Δυτικής Μακεδονίας (Βαλαάδες).

Μαζί με τους Ελληνες, ήρθαν πρόσφυγες στην Ελλάδα Αρμένιοι και Συροχαλδαίοι. Από την αναγκαστική αυτή ανταλλαγή εξαιρέθηκαν οι Ελληνες – περίπου 125.000 – μόνιμοι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, των Πριγκηπονήσων και των περιχώρων, που ήταν εγκατεστημένοι στην περιοχή πατρογονικά και πριν την 30ή Οκτωβρίου 1918, καθώς  και οι κάτοικοι της Ιμβρου και της Τενέδου (περίπου 6.000 κάτοικοι), ενώ στην Ελλάδα παρέμειναν περίπου 110.000 Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης (νομοί Ξάνθης και Ροδόπης).

Επιπλέον, βάσει του άρθρου 23, με όλα τα δεινά που η Συνθήκη αυτή συσσώρευσε στον Μικρασιατικό Ελληνισμό, η Τουρκία απεμπόλησε πλήρως τα κυριαρχικά της δικαιώματα επί της Κύπρου.

Ενδιαφέρον είναι να πούμε πως η συγκεκριμένη διαδικασία στην πραγματικότητα αφορούσε περίπου 190.000 ελληνορθόδοξους που είχαν παραμείνει στην Κεμαλική Τουρκία (μιας και ο μεγάλος όγκος είχε εκδιωχθεί νωρίτερα – σημ.: μην ξεχνάμε και τους σφαγιασθέντες) και 355.635 μουσουλμάνους της Ελλάδας – διαφόρων εθνοτικών καταγωγών – που ήταν εγκατεστημένοι στις «Νέες Χώρες» (Μακεδονία, Ηπειρο, Θράκη) και στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, που μόλις είχαν απελευθερωθεί.

Η διοίκηση και η διαχείριση των περιουσιών που αναγκαστικά εγκαταλείφθηκαν περιέρχονταν στα κράτη. Οι ελληνικές περιουσίες που έμειναν πίσω ήταν δεκαπλάσιες των αντίστοιχων μουσουλμανικών, ενώ στην Ελλάδα, στόχος της διαχείρισης της ανταλλάξιμης περιουσίας, δηλαδή αυτής που είχαν οι μουσουλμάνοι και άφησαν πίσω, ήταν η αποκατάσταση των ελλήνων μικρασιατών προσφύγων.

Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι δρ Παντείου Πανεπιστημίου, δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω